Kodeks karny z 1932 roku za nieletnią uznawał osobę, która nie ukończyła 17 roku życia, jednocześnie nie definiował dolnej granicy wieku sprawcy. W praktyce sądowniczej lat 1945-1956 dziecko przed ukończeniem 13 roku życia nie odpowiadało przed sądem. Za nieletnie uważano osoby w wieku 13-16 lat, natomiast grupę młodocianych stanowiła młodzież w wieku 17-21 lat.

Pierwsze decyzje w sprawie więzień dla nieletnich zapadły w październiku 1944 roku, wówczas więzienia i zakłady wychowawcze dla nieletnich podporządkowano kierownikowi Resortu Bezpieczeństwa Publicznego PKWN. Następne uregulowania zmierzały do izolacji więźniów nieletnich i młodocianych od dorosłych, „by młodzież nie uległa demoralizującemu wpływowi starszych kolegów, którzy przesiąknęli sanacyjną Polską lub czerpali swe natchnienie z imperialistycznej propagandy”. Początkowo zalecano tworzyć dla nieletnich osobne cele lub oddziały, lecz plany były weryfikowane przez panujące w więzieniach przeludnienie.

Dotychczasowe plany zaczęto realizować jesienią 1950 roku, opracowano Projekt organizacji więzień i pracy poprawczo-wychowawczej. Dla prowadzenia pracy poprawczo-wychowawczej z młodocianymi więźniami wytypowano obiekty więzienne w Iławie i Jaworznie. Uruchomienie obu więzień miało nastąpić wiosną 1951 roku. W 1950 roku, trwała przebudowa Centralnego Obozu Pracy Jaworzno na więzienie dla młodocianych, które miało pomieścić 7.000 osób, przyjmując za podstawę 13 m3 na osobę. Oprócz bloków mieszkalnych planowano uruchomić warsztat stolarski, ślusarsko-mechaniczny, dział prefabrykacji, warsztaty szkoleniowe i szkołę przemysłową dla 500 uczniów.

Na podstawie zapisów Projektu organizacji więzień z 1950 roku, do więzienia w Jaworznie kierowano więźniów karnych oraz więźniów z nieprawomocnymi wyrokami w wieku od 17 do 21 lat. Przy indywidualnym typowaniu więźniów zalecano brać pod uwagę pochodzenie społeczne, stopień zdemoralizowania, rolę w dokonanym przestępstwie, wysokość wyroku oraz zachowanie w trakcie śledztwa i podczas dotychczasowego pobytu w więzieniu. Jednocześnie zwracano uwagę, by do więzienia w Jaworznie nie kierować zdecydowanych wrogów ustroju, organizatorów i kierowników przestępstwa.

Wobec więźniów osadzonych w więzieniu, w Jaworznie zastosowano system progresywny, który powstał, w 1840 roku, w Anglii. W opozycji do powszechnego, w ówczesnej Europie systemu celkowego – zakładającego całkowitą izolację więźnia – istotą systemu progresywnego było przygotowanie więźnia do życia na wolności, czemu służyły działania wychowawcze, których elementem była praca.

System progresywny w powojennej Polsce opierał się na wzorcach radzieckich. Radziecki kodeks karny przewidywał możliwość aktywnego udziału więźnia w jego poprawie oraz stanowił, że jedną z podstawowych metod poprawy i wychowania więźniów jest praca. Dobrze pracującemu więźniowi można było zaliczyć 2 dni pracy za 3 dni pozbawienia wolności.

W jaworznickim więzieniu system progresywny uległ wynaturzeniu. Stosowano praktykę przeliczania 1 dnia pracy na 2 dni pozbawienia wolności, ale o zastosowaniu przelicznika korzystnego dla więźnia decydowała arbitralna decyzja kierownictwa więzienia, pracowników działu specjalnego i wychowawców, którzy faworyzowali więźniów im uległych. Oddziały tworzono jedynie pod kątem wykonywanej pracy, bez uprzedniej selekcji pod kątem wykształcenia i postawy moralnej. Nie ułatwiano więźniom zdobycia zawodu i adaptacji w społeczeństwie po odzyskaniu wolności, świadectwa szkoły obozowej nie były uznawane przez szkoły publiczne. Więźniowie byli natomiast wykorzystywani do ciężkiej pracy, przy niedostatecznym wyżywieniu i ciągłej propagandzie komunistycznej.

System progresywny w swoich założeniach nie był stworzony dla więźniów politycznych. Wzorując się na jego radzieckiej odmianie, przyjęto błędne założenie, że u młodocianych następować będzie zmiana (progresja) zachowań i poglądów, zgodna z oczekiwaniami władz penitencjarnych. Następnie termin progresja rozciągnięto na cały istniejący w Jaworznie system pracy, który w teorii umożliwiał skrócenie czasu odbywania kary poprzez efektywną i ponadnormatywną pracę.

Autorem eksperymentu pedagogicznego był Antoni Makarenko, który w 1920 roku, w pobliżu Połtawy zorganizował zakład wychowawczy dla nieletnich przestępców, nazwany kolonią im. Gorkiego. Po kilku latach objął kierownictwo kolonii dla bezdomnych w Charkowie, a w 1927 roku założył nowy zakład wychowawczy: komunę im. Feliksa Dzierżyńskiego, którym kierował przy pomocy wychowanków z kolonii im. Gorkiego. Działalność Makarenki wynikała z konieczności uregulowania sytuacji 7 milionów bezdomnych dzieci w Związku Radzieckim – ofiar kilkuletniej wojny domowej. Doświadczenie pedagogiczne Makarenki wynikało z kontaktów z nieletnimi pozbawionymi rodziny i domu, z których większość była analfabetami lub wtórnymi analfabetami z bogatą przeszłością kryminalną. Eksperyment Makarenki opierał się na kilku podstawowych zasadach:

• wychowaniu nowego człowieka radzieckiego – świadomego budowniczego nowego ustroju
• wychowaniu przez pracę,
• wychowaniu w kolektywie, przez kolektyw i dla kolektywu

Tadeusz Nowacki – jeden z polskich naśladowców Makarenki – pisał, że „zasadniczym celem pracy wychowawczej A. Makarenki było stworzenie nowego człowieka. Ten nowy człowiek, obok licznych zalet osobistych, powinien umieć współpracować z innymi, odczuć radość życia, a przede wszystkim odznaczać się wysoką świadomością ideową. Jest przecież obywatelem radzieckim, budowniczym komunizmu”.

Pedagogika makarenkowska w powojennej Polsce rozwinęła się, gdy Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego zdecydowało o utworzeniu więzienia dla młodocianych. MBP nawiązało współpracę z Ośrodkiem Badań Pedagogicznych w Warszawie, który miał szkolić przyszłych wychowawców i kierownictwo więzienia.

Teorie Makarenki – mogące stanowić skuteczny środek wychowawczy w przypadku niepiśmiennej i bezdomnej młodzieży ze Związku Radzieckiego – nie sprawdziły się w przypadku młodzieży pochodzącej z dobrych domów, o ukształtowanych poglądach na otaczającą rzeczywistość oraz wykształconej lepiej niż ich „wychowawcy”. W Jaworznie wprowadzono pierwszy raz w historii polskiego więziennictwa funkcję wychowawcy, która sprowadzała się głównie do roli agitatora politycznego i narzędzia represji. Izolacja i próby wychowania młodocianych więźniów na wzór człowieka radzieckiego nie przyniosły efektów. W pierwszych latach istnienia więzienia dla młodocianych w Jaworznie, większość stanowili więźniowie polityczni o ugruntowanych poglądach antykomunistycznych, natomiast dla więźniów kryminalnych sprawy ideowo-polityczne były obojętne.

Do budowy Centralnego Więzienia dla Młodocianych w Jaworznie wykorzystano infrastrukturę pozostałą po hitlerowskim podobozie Neu Dachs i Centralnym Obozie Pracy Jaworzno. W miejsce poniemieckich, drewnianych baraków mieszkalnych – siłami więźniów – w latach 1951 – 1953 wzniesiono trzy bloki mieszkalne o wymiarach 81,5 x 16,5 m, dom kultury, kuchnię, magazyn żywnościowy, kotłownię, pralnię i piekarnię. Więzienie obejmowało obszar 36 ha. Ogrodzone było murem wysokości około 5 m, przed którym – w odległości 2 m – przebiegało ogrodzenie z drutu kolczastego pod napięciem, pamiętające czasy hitlerowskie. Przed ogrodzeniem z drutu kolczastego znajdował się „pas śmierci”, czyli pas stale grabionego piasku, do którego nie wolno było się zbliżać.

W ogrodzeniu zainstalowano 15 wieżyczek strażniczych, które strzegły właściwego więzienia. 6 posterunków ochraniało teren prefabrykacji, kolejne 5 posterunków pilnowało więźniów na budowanym przez nich osiedlu, posterunki znajdowały się na kopalniach, które zatrudniały więźniów. Więzienie posiadało 5 bram, z których 3 pilnowane były przez całą dobę, 2 pozostałe prowadziły do działów pracy i były pilnowane przez oficera inspekcyjnego.

Warunki zastane w Jaworznie przez młodocianych więźniów były znacznie lepsze od dotychczasowych: „W pierwszych dniach pobytu byłem oszołomiony – wspomina Jerzy Stokowski – powietrze, łóżko, duże cele, długi spacer, przed klawiszem nie trzeba było stawać na baczność twarzą do ściany, choć trzeba było zdjąć czapkę, a właściwie myckę-furażerkę i powiedzieć dzień dobry”. Młodociani mieli własne łóżka z siennikami i zagłówkami wyłożonymi słomą, co po nocach spędzonych na podłodze w innych więzieniach było znaczącą zmianą. Każdy więzień posiadał prześcieradło i koc (niektóre relacje wspominają o dwóch).

W celach o powierzchni 34 m2 przebywało 20 więźniów (pojedyncze relacje wspominają o 24). Władze penitencjarne szczyciły się, że Jaworzno jest więzieniem bez krat, ale przemyślana, zbrojona, żelbetowa konstrukcja była równie dobrym zabezpieczeniem. W celi znajdowało się 10 piętrowych prycz, dwa drewniane stoły z ławami i dwie stojące szafki. Podłogi w celach były wyłożone płytkami ksylolitowymi, co wielokrotnie podnoszono w sprawozdaniach jako przykład dbałości kierownictwa więzienia o stworzenie możliwie najlepszych warunków zakwaterowania.

W ciągu dnia cele nie były zamykane, co dawało więźniom możliwość swobodnego poruszania się po swoim oddziale. Każde piętro odgrodzone było kratą i stanowiło osobny oddział, tworzony według kategorii zatrudnienia więźniów.

Utworzenie Centralnego Więzienia dla Młodocianych w Jaworznie pociągało za sobą konieczność przeprowadzenia selekcji młodocianych we wszystkich jednostkach więziennych w kraju, zgodnie z instrukcjami Departamentu Więziennictwa. Po wytypowaniu więźniów przeznaczonych do osadzenia w Jaworznie, formowano – z reguły – transporty zbiorcze, obejmujące kilka, blisko położonych od siebie więzień i obozów. Jedynie w przypadku dużych więzień – takich jak Rawicz, Wronki, Warszawa III – przygotowywano grupę osób tylko z tego więzienia. Rolę więzienia etapowego dla więzienia w Jaworznie pełniło więzienie Sosnowiec-Radocha. Warunki, w jakich przebiegał transport więźniów opisał były więzień Janusz Horodniczy:

„Przy bocznicy czekał specjalny wagon, służący do przewozu aresztantów. Wyglądał niepozornie. (…) Pod samym dachem rząd maleńkich, 20x30 cm okienek, zabezpieczonych cienkimi kratami i bardzo gęstą siatką metalową. Wewnątrz wagonu, przez jego środek, biegł wąski korytarzyk, a po obu stronach po 10 klitek, zamykanych od strony korytarza. Na początku wagonu znajdował się maleńki przedział dla dwóch żołnierzy KBW z konwoju. (…) W klitce, którą podróżowałem było nas dwóch, a podobno czasami wsadzano w te pudełka i po trzech więźniów. Wymiary pudełek – 80 cm na 50 cm, nie dawały szansy na chociażby w miarę ludzką podróż. (…) Z Wrocławia do Jaworzna jechaliśmy z setkami przerw w podróży, około 20 godzin. (…) I oto jesteśmy na dworcu w Jaworznie. (…) Konwojujący nas oddział KBW był mocno uzbrojony, a co drugi konwojent miał za towarzysza pięknego alzackiego owczarka. (…) Ta defilada nie musiała wyglądać tak widowiskowo. W szaleństwie władzy była jednak metoda. Chodziło o stworzenie wśród ludzi z miasteczka psychozy, że oto prowadzona jest kolejna grupa bardzo groźnych przestępców”.

Mateusz Wyrwich – opierając się na relacji jednego z byłych więźniów – podał następujący opis przeprowadzenia więźniów ze stacji w Szczakowej do więzienia:

„I tak rozpoczął się nasz, liczący kilka kilometrów, marsz. Krętymi, bocznymi drogami, wśród wertepów. Weszliśmy w końcu na ruchliwą szosę Katowice – Kraków. Prowadzili nas ubranych w niemieckie mundury, przez cały czas mając odbezpieczoną broń, w każdej chwili gotową do strzału. Będący na czele konwoju oficerowie KBW informowali przechodniów i nadjeżdżających, by zachowywali się ostrożnie, bowiem konwojowani są członkowie Hitlerjugend do obozu pracy. Ludzie, nieświadomi perfidnego kłamstwa, uwierzyli, że jesteśmy młodocianymi hitlerowcami. Mijając pluli na nas, złorzeczyli, rzucali kamieniami”.

Funkcjonariusz MBP objaśnił po latach, w jaki sposób budzono nienawiść mieszkańców Jaworzna do konwojowanych więźniów:

„Miasto zawsze było uprzedzane, że wieziemy bandytów, wrogów Polski Ludowej. Czasem, że młodzież z Hitlerjugend. Brało się towarzyszy partyjnych z Jaworzna bądź okolic, głównie ormowców, żeby wspierali nasz transport. Rzucanie kamieniami wpisane było w scenariusz, podobnie jak różnorakie wyzwiska pod adresem więźniów. Tam nie mogło być żadnej spontaniczności. Choć zdarzały się i takie przypadki”.

W oficjalnych raportach szkolenie ideologiczne więźniów nazywano „pracą kulturalno-oświatową”. Główny nacisk kładziono na kształtowanie psychiki młodocianych więźniów przy zastosowaniu różnych technik. Indoktrynacji służyły treści pogadanek, teksty omawiane na prasówkach, wyselekcjonowane tytuły książek, czasopism, filmów i przedstawień teatralnych. O przebiegu „pracy kulturalno-oświatowej” informowano w okresowych sprawozdaniach: „W pierwszym okresie najbardziej widocznymi, niezrozumiałymi zagadnieniami była kwestia ziem Związku Radzieckiego za Bugiem – wkroczenie na te ziemie traktowano w większości przypadków jako cios w plecy, poglądy na rolę Piłsudskiego, który dla większości młodocianych miał znaczenie bohatera narodowego, nie znano faktycznej działalności Armii Krajowej. (…) Kierując się powyższymi względami tematyka pogadanek w pierwszym okresie ograniczała się do tych najbardziej palących niezrozumiałych zagadnień”.

O działalności kulturalno-oświatowej informują głównie sprawozdania i meldunki sporządzane przez kierownictwo jaworznickiego więzienia dla – domagających się sukcesów w pracy z młodocianymi – władz więziennictwa w Warszawie. Stad rozbieżność między urzędowymi dokumentami, a rzeczywistością, która wyłania się z relacji Jaworzniaków.

Więzienie dla młodocianych w Jaworznie charakteryzowało się niezwykle rozbudowanym systemem inwigilacji więźniów, który miał za zadanie rozbicie solidaryzmu i ułatwienie wychowania ich na zwolenników nowego ustroju. Kontrolę nad więziennym systemem inwigilacji mieli pracownicy działu bezpieczeństwa, nazywani specami lub „wujkami”.

Szczególną uwagę należy poświęcić zjawiskom donosicielstwa i tzw. „aktywu”. Zachowania więźniów współpracujących z działem bezpieczeństwa opisuje były więzień Aleksander Wojtylak:

„Wracam do sprawy kapusiów. Różny był ich poziom i różny sposób działania. Do ulubionych ról, w które się wcielali, było odgrywanie wszelkiego rodzaju tanich bohaterów, rozrabiaczy, pyskaczy, awanturników. Te komedie rozgrywali z talentem, wciągali do gry naiwnych lub, co gorsza, znajdowali naśladowców. Inni, spokojni, kreślili tylko sylwetki polityczne kolegów lub nastroje w sali.

Do niebezpiecznych i szczególnie nieprzyjemnych przypadków należały prowokacyjne wrabiania, stosowane w celu osaczenia, odizolowania od reszty grupy. Byłem salowym z wyboru kolegów. Po dniu pracy wróciliśmy do domu. Włączyli nam radiowęzeł ze swoimi pieśniami i komunikatami. Nie pozwalały myśleć i mieliśmy tego dość, ale wyłączenie głośnika sprowadzało duże przykrości dla wszystkich. I w takim momencie rosły kolega Z.R. wyciągnął wtyczkę. Wiedziałem, że to prowokacja i kim jest bohater. Kazałem mu włączyć głośnik (wolałem żeby go rozbił). Obrzucił mnie kilkoma słowami, tak aby wszyscy słyszeli i włączył tę parszywą szczekaczkę. Sprawa była zbyt oczywista i przeszła dla mnie bez echa.

(…) Niektórzy przyjeżdżali do Jaworzna już z odpowiednim dorobkiem i sławą. Jeśli wrzucono do naszego grona takiego zucha, to wystarczyło kilka dni, czasem tygodni na rozpracowanie. (…) Rozpracowany był dla nas niewidzialny. Zwykle szybko znikał. Ale mieliśmy też takich wiernych, spokojnych, przyjacielskich. Towarzyszyli nam i zapewne co kilka miesięcy nakreślali „wujowi” nasze sylwetki polityczne (…).

Co skłaniało tych różnych chłopców do spełniania tej niechlubnej roli? Najpotężniejszym czynnikiem był strach wyniesiony jeszcze ze śledztwa. Uważam, że już wtedy oprawcy notowali swoje spostrzeżenia, które później notowali „wujowie”. Następnie – egoizm (co tam inni, nie ma frajerów). A w ogóle brak zasad”.

Poza nieznaną liczbą więźniów zwerbowanych do współpracy, władze więzienia miały do pomocy kilkusetosobową grupę byłych aktywistów, prominentów, oficerów i pracowników UB, KBW, Informacji Wojskowej – skazanych najczęściej za nadużycie władzy. Stanowili oni nieocenioną wartość dla kierownictwa więzienia w procesie inwigilacji, dalej czuli się zagorzałymi komunistami. Wielu z nich tworzyło tzw. „aktyw”, jego członkowie podejmowali wszelkiego rodzaju – często nierealne – zobowiązania do wykonania zadań produkcyjnych przed terminem lub przekraczania zawyżonych norm prac, które powodowały podwyższenie norm dla pozostałych więźniów. Niewykonywanie norm było przyczyną różnego rodzaju represji.

Jednym z niewyjaśnionych zagadnień związanych z jaworznickim więzieniem był pomysł wysłania jednostki złożonej z młodocianych więźniów na wojnę do Korei. Plan narodził się w kierownictwie MBP wiosną 1951 roku. Informacje na jego temat podaje w swojej książce Mateusz Wyrwich, opiera się na zeznaniach byłego oficera kontrwywiadu Zbigniewa M., który z ramienia ministerstwa miał kierować całą akcją:

„Następnego dnia dowiedziałem się na odprawie, że tymi żołnierzami mają być więźniowie Jaworzna. Ja zaś mam ich w ciągu trzech miesięcy przeszkolić. (…) Każdy z przyszłych jaworzniackich „żołnierzy” był przez nas dokładnie rozpracowany pod względem psychologicznym. Co kilka dni dostawaliśmy raporty z Jaworzna o nastrojach więźniów”.

Cel stworzenia jednostki wojskowej z więźniów wyjaśnił członek ścisłego kierownictwa MBP: „Tu nie chodzi o ich siłę bojową, ale o to by zobaczyli jak Ci Amerykanie strzelają do nich jak do kaczek. Niech giną z rąk tych, których tak bardzo kochają”. W trzymiesięcznych ćwiczeniach – rozpoczętych w listopadzie 1951 roku – miało wziąć udział około 1600 więźniów. Ćwiczenia z musztry wspomina były więzień Jerzy Pruszyński: „Wyglądało dość żałośnie, bo chodziliśmy w drewniakach. Zmuszano nas do śpiewania jakichś piosenek chwalących socjalizm i ZSRR. (…) Powiedzieli nam tylko, że mamy możliwość zrehabilitowania się służbą w wojsku i, że ojczyzna ludowa wyciągnęła do nas rękę, dając nam lepsze warunki”. Zajęcia z musztry i posługiwania się bronią (drewnianą) prowadzono do lutego 1952 roku, kiedy – z przyczyn nieznanych Zbigniewowi M. – zrezygnowano z pomysłu.

Jeden z dokumentów Wydziału Więziennictwa MBP mówi o prowadzeniu zajęć wojskowych w więzieniu w Jaworznie, które nie miały związku z wojną koreańską:

„W związku z potrzebą wprowadzenia pewnych elementów dyscypliny wojskowej wydaje się słuszną (sic!), aby rozważyć możliwość wprowadzenia pracy SP [Służba Polsce – przyp. red.] do ośrodka w Jaworznie. Należałoby ściągnąć do Jaworzna odpowiedzialnego pracownika SP, który zacząłby formować spośród najbardziej na to zasługujących więźniów brygadę SP. Należenie do brygady byłoby pewnego rodzaju przywilejem. Uczestnicy brygady korzystaliby z form pracy SP-sowskiej, a więc ze sportu, życia świetlicowego itp. Mieliby ponadto prawo, po przyjściu z pracy, przebrania się w mundury SP, przydzielone im indywidualnie. Niewątpliwie tego rodzaju próba może nasunąć szereg zastrzeżeń w związku z niebezpieczeństwem ucieczki, tym niemniej wydaje się, że warto pójść na ryzyko i zastosować tę metodę”.

Utworzenie w jaworznickim więzieniu jednostki Służby Polsce wydaje się bardziej prawdopodobne niż wysłanie jednostki wojskowej złożonej z więźniów do Korei. W tym samym czasie zdecydowano o realizacji eksperymentu pedagogicznego, który miał pomóc w resocjalizacji więźniów. Ponadto MBP posiadało prostsze i tańsze środki wyniszczenia niepokornej młodzieży niż wysyłanie jej na drugi koniec świata.

Więźniowie polityczni trafili do Jaworzna wiosną i latem 1951 roku w liczbie około 1.500 osób. Jako polityczne uznano artykuły 85, 86, 87, 88, i 89 Kodeksu Karnego Wojska Polskiego oraz artykuły 1, 2, 3, 4, 5, 7, 11, 13, 14 i 18 Dekretu z dnia 13 czerwca 1946 roku o przestępstwach szczególnie niebezpiecznych w okresie odbudowy państwa, zwanego Małym Kodeksem Karnym.

Młodociani więźniowie polityczni osadzeni w Jaworznie pochodzili z prawie wszystkich warstw i środowisk społeczeństwa polskiego. Wychowani w duchu patriotycznym, często ze swoimi rodzinami stawali się obiektem represji ze strony władz komunistycznych. Znaczną grupę więźniów stanowili mieszkańcy przedwojennych Kresów. Tworzona po wojnie nowa władza – stosująca te same metody, co sowiecki okupant – stała się dla nich ucieleśnieniem zdrady tradycji niepodległościowych, w których wyrastali.

Młodociani więźniowie polityczni byli zafascynowani nowym typem bohatera – żołnierzem AK i powstańcem warszawskim. Podziwiali – szczególnie potępianych przez władzę – „Zaporę”, „Łupaszkę” i „Ognia”. Jednocześnie to pokolenie miało swoiste poczucie winy za niemożność wzięcia udziału w wojnie. Wola walki ze znienawidzonym ustrojem skutkowała tworzeniem młodzieżowych organizacji niepodległościowych, opartych na konspiracyjnych wzorcach. W 1951 i 1952 roku więźniowie polityczni stanowili największą grupę więźniów Jaworzna. W następnych latach liczba więźniów kryminalnych przewyższyła liczbę więźniów politycznych, jednak ta druga grupa nadawała ton więziennemu życiu. Zdarzały się sytuacje, gdy młodociany więzień kryminalny zapytany za co siedzi, odpowiedział: „za nielegalną organizację”.

W pierwszym roku istnienia więzienia dla młodocianych, w Jaworznie przebywało, w nim ponad 40% wszystkich młodocianych więźniów, w kraju. W następnych latach ten stosunek spadał. W ciągu 5 lat działania jaworznickiego więzienia osadzono, w nim i poddawano próbom resocjalizacji około 3.500 więźniów politycznych, przeważnie członków młodzieżowych organizacji niepodległościowych z terenu całego kraju.

W rzeczywistości wyroki młodocianych były jeszcze wyższe, bowiem dane z powyższej tabeli obrazują wysokość wyroku w chwili przybycia do Jaworzna. Tymczasem większość z nich miała za sobą kilkuletnie pobyty w innych więzieniach. Gdyby nieogłoszona w 1956 roku amnestia i likwidacja więzienia w Jaworznie, ostatni z młodocianych opuściłby to miejsce wiosną 1969 roku. W większości byliby to więźniowie polityczni, którym zasądzano bardzo surowe wyroki, ich wysokość była niejednokrotnie równa wiekowi skazanego. Wojskowy Sąd Rejonowy w Bydgoszczy, w 1949 roku, skazał 16-letniego Jerzego Wilczyńskiego na 15 lat więzienia, identyczną karę wymierzył, w 1950 roku, Wojskowy Sąd Rejonowy w Gdańsku 16-letniemu Mieczysławowi Drzymale.

Tabelę nr 10 skonstruowano w oparciu o kryterium, w którym zestawiono miesiąc i rok urodzenia skazanego z datą przybycia do Jaworzna. Obie grupy więźniów, nawet łącznie, stanowiły niewiele ponad 10% ogółu skazanych.

W dokumentach archiwalnych brak informacji o osadzonych w Jaworznie poniżej 16 roku życia, mimo że w wytycznych na 1953 rok nakazywano wszystkich nieletnich, w wieku poniżej 16 lat, skazanych na karę więzienia kierować tylko do więzienia w Jaworznie. Natomiast jeden z byłych więźniów wspomina:

„Latem 1953 roku przed piekarnią więzienną w Jaworznie zamiatał ulicę. Miał upośledzony chód. Miał miotłę i dużą taczkę w stosunku do swojej postury. Współwięźniowie mówili o nim, że ma 12 lat i jest Romem. Mówili również, że siedział za usiłowanie spalenia dobytku sekretarza partii, gdzieś na Śląsku”.

Więźniowie powyżej 21 roku życia tworzyli blisko tysiącosobową grupę, znaczna ich część miała 22 – 23 lata. Znajdowały się wśród nich osoby mające wyższe wykształcenie, które z reguły były zatrudniane na stanowiskach kierowników działów pracy, instruktorów i wykładowców w więziennym technikum i szkole zawodowej. Starsi więźniowie trafili do jaworznickiego więzienia w chwili jego powstania, w 1951 roku osadzono inżynierów: Henryka Iwańskiego, Andrzeja Pilarczyka, Witolda Jańczyka-Winowicza oraz architekta Czesława Kellera. W 1952 roku, osadzono 7 kolejnych inżynierów mechaników lub inżynierów budownictwa – prawdopodobnie nadzorujących prace budowlane na terenie więzienia – Tadeusza Paczyńskiego, Wacława Chlewickiego, Ernesta Garnysza, Kazimierza Pałysa, Alfonsa Warzechę, Jerzego Hibnera i Aleksandra Ulickiego. Do 1955 roku, do więzienia w Jaworznie skierowano jeszcze kilkunastu inżynierów.

Podziału na więźniów politycznych i kryminalnych dokonano w oparciu o zapisy w księdze głównej więzienia w Jaworznie, zawierającej informacje o prawnej kwalifikacji czynu każdego z młodocianych. Jednocześnie należy mieć świadomość o zastrzeżeniach, co do stosowania przepisów prawa w Polsce, w latach 1945 – 1956. Do więźniów kryminalnych zaliczono wyłącznie osoby skazane na podstawie przepisów Kodeksu Karnego.

W trakcie istnienia więzienia zmieniały się proporcje więźniów politycznych i karnych. Różnie układały się relacje między nimi:

„Współżycie pomiędzy dwoma kategoriami więźniów układało się w zasadzie poprawnie – wspomina Zygmunt Kural – ponieważ wszyscy byliśmy poddani tym samym rygorom. Jednak stały kontakt przeciętnego więźnia politycznego ze zdeklarowanym autentycznym, wprawdzie młodocianym, ale zbrodniarzem, w rozumieniu nie tylko tamtych lat, ale w rozumieniu absolutnie powszechnym, było jakimś rodzajem dyskomfortu dla tego pierwszego. Dobrze jeśli to było tylko dyskomfortem i na tym się kończyło. Trzeba było mieć jednak sporo odporności, by nie nasiąknąć otoczeniem lub w nie wsiąknąć. To właśnie w tym miejscu tkwi moim zdaniem największe zło tworu zorganizowanego w Jaworznie”.

W 1951 roku udział więźniów kryminalnych w ogólnej liczbie więźniów był stosunkowo niewielki, w WSTECZch latach oscylował już w okolicach 50%.

Największą grupę wśród więźniów karnych stanowili skazani za popełnienie przestępstw ujętych w rozdziale XXXIX Kodeksu Karnego, który mówił o przestępstwach przeciwko mieniu. Najczęściej skazani odpowiadali z artykułów: 257 KK (kradzież), 258 KK (kradzież rozbójnicza), 236 KK (ciężkie uszkodzenie ciała), 237 KK (lekkie uszkodzenie ciała) 240 KK (bójka lub pobicie) i 241 KK (użycie w bójce niebezpiecznego narzędzia).

Stale wzrastała liczba osadzonych za popełnienie najcięższych przestępstw. W 1955 roku, liczba skazanych za zabójstwo była prawie dwukrotnie wyższa od liczby w 1951 roku. Natomiast w przypadku skazanych z art. 236 KK (ciężkie uszkodzenie ciała) odnotowano blisko dziesięciokrotny wzrost.

Poza więźniami politycznymi i kryminalnymi do więzienia w Jaworznie kierowano skazanych z art. 23 Rozporządzenia Prezydenta RP o nielegalnym przekraczaniu granicy oraz więźniów skazanych z Dekretu z 4 marca 1953 roku. W księdze więźniów nie wskazano, który z czterech wydanych tego dnia dekretów stanowi podstawę skazania, a były to dekrety o: wzmożeniu walki z produkcją złej jakości, o ochronie interesów nabywców w obrocie handlowym, o wzmożeniu ochrony własności społecznej oraz dekret o ochronie własności społecznej przed drobnymi kradzieżami. Tego dnia wydano również dekret o uzupełnieniu przepisów karnych w sprawach o niewykonanie dostaw obowiązkowych, który dotknął wielu chłopów, niemogących podołać wygórowanym limitom dostaw dla państwa. Liczba skazanych na podstawie dekretów z 4 marca 1953 roku stale rosła, osiągając w 1955 roku wielkość 606 osób.

Jednym z założeń eksperymentu pedagogicznego realizowanego w Jaworznie było zatrudnienie odpowiednio dobranej i przygotowanej kadry. Do pracy z młodocianymi więźniami zaangażowano absolwentów szkół dla pracowników więziennictwa z Iławy i Szczypiorna. Na stanowiskach nauczycielskich zatrudniono absolwentów liceów pedagogicznych. Szczególną uwagę skoncentrowano na pracownikach polityczno-wychowawczych, od których wymagano wysokiej świadomości politycznej i umiejętności praktycznej realizacji założeń Antoniego Makarenki.

W jaworznickim więzieniu – w zależności od aktualnej liczebności więźniów – na jednego pracownika działu polityczno-wychowawczego przypadało od 100 do 200 więźniów, podczas gdy wytyczne Departamentu Więziennictwa zakładały, że będzie to maksymalnie 100 więźniów. Podobne problemy dotyczyły obsady stanowisk w cały więzieniu. W początkowym okresie jego istnienie przewidywano utworzenie 242 etatów, natomiast w III kwartale 1952 roku służbę, w więzieniu pełniło 172 pracowników, a do końca roku stan obniżył się do 155 osób. Problemem – oprócz brakujących pracowników – były niskie kwalifikacje już zatrudnionych. Duża liczba więźniów – zatrudnionych w wielu działach pracy na terenie więzienia oraz w kilku kopalniach – wymusiła konieczność zwiększenia liczby funkcjonariuszy do planowanych 441 osób. Jednak najwyższy, rzeczywisty stan załogi więzienia nie przekroczył nigdy liczby 394 osób.

Stosunek funkcjonariuszy do młodocianych więźniów tylko w nielicznych przypadkach można uznać za poprawny. Po latach Jerzy Pruszyński stwierdził: „(…) odnosiło się wrażenie, że pracownicy więzienia mają do nas pretensje, że chcą na nas odbić wszystkie swoje niepowodzenia. Oficjalne nastawienie było wrogie. Wielu przychodziło na służbę po pijaństwie, czuć było odór alkoholu”.

Równie niepokojącą ocenę poziomu funkcjonariuszy więzienia w Jaworznie zawarł – w protokole z kontroli po buncie z maja 1955 roku – prokurator z Chrzanowa:

„Funkcjonariusze SW zbytnio kumali się z więźniami, pili wódkę ze zwalnianymi z więzienia itp. Wymownym tego przykładem jest funkcjonariusz SW, były wychowawca grupy więźniów kpr. Pierzak Jan, który – jak ustalono – przyjmował więźniów u siebie w domu prywatnym, raczył ich wódką, wysyłał z pominięciem właściwej drogi paczki odzieżowe do rodzin skazanych, przyjmował od więźniów bieliznę kradzioną przez nich, nawet zażądał od więźnia skombinowania dla niego 10.000 złotych, potrzebnych mu rzekomo z okazji zamierzonego ślubu. (…) Naczelnik więzienia wspominał o stwierdzonych faktach przychodzenia funkcjonariuszy na służbę w stanie nietrzeźwym. Nawet dyr. Jurze, podczas jego pobytu w Jaworznie, skradziono z gabinetu naczelnika więzienia płaszcz letni, gabardynowy, który później odnaleziono w piwnicy, w słomie, w miejscu dostępnym wyłącznie dla funkcjonariuszy”.

Władze Departamentu Więziennictwa MBP – wzorując się na radzieckiej polityce poprawczej poprzez pracę (Isprawitielno – trudowaja polityka), głoszącej, że podstawowym elementem życia więziennego jest praca – w projekcie organizacji więzienia w Jaworznie stwierdzały: „Wszyscy więźniowie pracują. Praca winna być organizowana na zasadach socjalistycznych”. Polskie prawo za jedyną formę kary uznawało pozbawienie wolności, nie występowały w nim przepisy umożliwiające skierowanie skazanego do ciężkiej pracy fizycznej. Jednak była to powszechna praktyka, w powstającej od 1948 roku sieci ośrodków pracy więźniów i obozach dla internowanych.

Stworzenie w jaworznickim więzieniu zaplecza dla różnego rodzaju prac, stanowiło początkowo dla nowo przybyłych więźniów polepszenie warunków odbywania kary. Pojawienie się możliwości pracy, po długim okresie całkowitej izolacji i bezczynności, wydawało się być zmianą na lepsze. Dodatkową motywację stanowiła możliwość skrócenia czasu kary przez wydajną pracę. W krótkim czasie okazało się, że warunki pracy w kopalniach, dziale prefabrykacji i inwestycji zagrażają zdrowiu i życiu młodocianych, którzy – jak twierdził pierwszy naczelnik więzienia Salomon Morel – byli bandytami i dlatego ciężką pracą powinni się zrehabilitować za zbrodnie popełnione wobec Polski Ludowej. Wygórowane normy pracy, niedożywienie i brak środków ochronnych powodowały, że praca była rodzajem dodatkowej kary. Ów mechanizm opisuje Józef Tafliński:

„Byłem zatrudniony przy produkcji trylinek betonowych. Przy tej pracy, tak ciężkiej, brakowało mi sił. Byłem młody, dorastałem, a wyżywienie było bardzo złe. Żeby podołać tej pracy musiałem się bardzo wysilać. Czasami pracowałem resztkami sił, żeby wykonać nałożoną normę. Nie mogłem sobie pozwolić na zwolnienie z pracy, bo niewykonana norma powodowała zmniejszenie racji żywnościowych (głodowych). Jeżeli sytuacja by się powtarzała, to wtedy szło się za karę do karca. Koło się zamykało i nikt się tym nie przejmował. Kiedy jesteś wygłodzony i nie masz sił, to musisz za to ponieść karę. Nikt też nie dbał o nasze zdrowie, jeżeli byłem chory to lekarz więzienny nie dał mi zwolnienia. Jedynie ciężki wypadek był brany pod uwagę.

Wynagrodzenie za pracę więźniów regulowały umowy zawarte między MBP a ministerstwami górnictwa i budownictwa. 35% wynagrodzenia wpływało na konto B – depozyt więźnia, z którego mógł korzystać za zgodą władz więziennych. Wynagrodzenie więźniów – wynoszące przeciętnie 150 zł – było zróżnicowane w zależności od rodzaju wykonywanej pracy. Największe wynagrodzenie otrzymywali górnicy, natomiast więźniowie zatrudnieni przy pracach gospodarczych nie otrzymywali żadnego wynagrodzenia. Również w tym wypadku oficjalne dane różnią się od informacji podawanych przez byłych więźniów. Juliusz Głuchowski informował, że przy zarobkach więźnia przekraczających kwotę 1260 zł zabierano na utrzymanie 630 zł. Pozostałą część dzielono na fundusz A (wypiski) i B (kwota wypłacana więźniowi przy wyjściu z więzienia). Gdy zarobki więźnia były niższe od 1260 zł na jego utrzymanie zabierano połowę wypracowanej kwoty.

Opór młodocianych więźniów powodowany był głównie czterema czynnikami:

• katorżniczą pracą,
• niedożywieniem,
• działalnością pracowników działu specjalnego,
• bezustanną propagandą.

Dla znacznej części więźniów jedyną – niepociągającą za sobą dodatkowych szykan – formą oporu była bierność, masowo występująca na „prasówkach”.

Ciągłe poddawanie więźniów indoktrynacji politycznej przynosiło skutki odwrotne od zamierzonych. Funkcjonariusze więzienni – kształceni na krótkich kursach specjalistycznych, bez odpowiedniej wiedzy ogólnej – starali się w sposób mechaniczny przekazać więźniom nabyte wiadomości. Więźniowie – w początkowym etapie funkcjonowania więzienia – górujący nad funkcjonariuszami wykształceniem i wiedzą, nie byli dla nich partnerem do dyskusji. Ich wiedza i światopogląd zostały ukształtowane na długo przed osadzeniem w Jaworznie, wywodzili się z rodzin o tradycjach patriotycznych i niepodległościowych. Często działali w harcerstwie. Edward Ozdarski przebieg jednej z prasówek:

„Prowadzono tzw. prasówkę przez rzekomego więźnia Wojtasika. Tematem był artykuł M.F. Rakowskiego, tzw. odprężeniowy, na temat XX zjazdu KPZR i referatu Chruszczowa, potępiającego Stalina i ujawniającego niektóre jego wyczyny. Wojtasik wezwał mnie do dyskusji. Wziąłem Politykę i odczytałem ten artykuł, mimo że Wojtasik przerywał mi wielokrotnie, abym mówił własnymi słowami. Mimo przerywania dokończyłem czytanie artykułu. Zakończyłem słowami: >>Kolego Wojtasik! Mogę mówić własnymi słowami, gdy dyskusję będę mógł prowadzić na równych warunkach prawa na wolności. Różnica między mną a kolegą polega na tym, że o tych sprawach, o których jest napisane w artykule ja wiedziałem do dawna i za to siedzę, a kolega udaję, że o tym nie wiedział i u kolegi fakty te budzą zdziwienie, a według mnie to jeszcze za mało napisano. Wywołał to u Wojtasika furię i powiedział: A wy gdzie pracujecie? Kiedy powiedziałem gdzie, to on na to: Ja się postaram, że nie będziecie tam pracowali, a ja już wam daję karę: będziecie przez dwa tygodnie sprzątali ubikację. Kiedy stwierdził, że w ciągu 20 minut daję sobie radę z posprzątaniem ubikacji, zamienił mi karę na sprzątanie (mycie) schodów. Robiłem to z humorem, co Wojtasika wprowadzało w złość. Rozmowa w z wujkiem i fakt z Wojtasikiem spowodował, że zostałem przeniesiony do brygady za– i wyładunkowej”.

Zmuszanie więźniów do zabierania głosu w dyskusjach kończyło się z reguły wykrętnymi odpowiedziami o braku zainteresowania polityką lub o niskim wykształceniu przepytywanego. Zdaniem Janusza Gruberta: „Początkowo metoda ta funkcjonowała – przynajmniej w moim przypadku bardzo dobrze, ale z czasem wychowawcy zorientowali się, że się z nich kpi i nie można im było już opowiadać, że się skończyło tylko trzy klasy. Sprawdzali w aktach i w ogóle nabierali doświadczenia”.

W geście rozpaczy więźniowie zdobywali się na otwarty bunt. Latem 1952 roku grupa młodocianych osadzonych w izolatce – w proteście przeciwko represjom, którym ich poddano i warunkom izolacji – rozpoczęła strajk głodowy. Piętrowymi łóżkami zabarykadowano drzwi. Po kilku godzinach oporu celę strajkujących zdobyto siłami straży pożarnej, która przez wybite okno wlewała wodę do celi.

W więzieniu funkcjonował rozbudowany i nader często stosowany system kar. Powodem do ukarania mogło być nie zdjęcie przez więźnia czapki przed strażnikiem, pomoc koledze umieszczonemu w karcerze, choroba, która zdaniem strażników była symulowana, upieczenie znalezionego ziemniaka oraz szereg innych, mniej lub bardziej poważnych przewinień. Rodzaj kary zależny był od arbitralnej decyzji poszczególnych funkcjonariuszy. Na podstawie wspomnień byłych więźniów można odtworzyć system kar stosowanych w Jaworznie, który nieco różnił się od kar regulaminowych:

• obcięcie włosów,
• pozbawienie prawa do wysyłania i otrzymywania listów,
• pozbawienie prawa do widzeń,
• pozbawienie prawa do wypiski,
• przeniesienie do działu prefabrykacji,
• umieszczenie w izolatce (oddziale karnym),
• umieszczenie w karcerze, zwanym przez więźniów bunkrem,
• umieszczenie w karcerze o chlebie i wodzie,
• przeniesienie do więzienia o zaostrzonym rygorze (Rawicz, Wronki).

Ponadto regulamin przewidywał możliwość napisania przez wychowawcę listu do rodziny więźnia i poinformowanie jej o złym zachowaniu syna.

Szczególnie dotkliwe dla młodocianych więźniów było umieszczenie w karcerze, nieprzewidziane w regulaminie jaworznickiego więzienia:

„Wprowadził mnie wieczorem do piwnicy pod blokiem górniczym – wspominał Edward Moliński – ze słowami do strażnika, daj go w przewiewne miejsce, resztę wiesz. Podeszliśmy do drzwi obciętych od góry i dołu po ok. 15-18 cm. Przed wejściem kazano mi zdjąć drewniaki i drelich (kufajkę zabrano mi wcześniej). Przy ścianie było podwyższenie betonowe w kształcie pryczy, okno bez szyb i kibel. Biegałem boso po betonie, by nie zamarznąć do rana, potem musiałem się ubrać i na przesłuchanie do wieczora. Po powrocie ponownie rozebrać się i do celi. I niespodzianka – obok kibla stała, zamarznięta na gruby lód, kawa ze śniadania i kromeczka chleba oraz druga miska z zupą z obiadu, również zamarznięta. Possałem trochę chleba i znów bieg. Po trzech takich dniach Ząbek [funkcjonariusz – przyp. red.] powiedział: za dobrze ci się powodzi, zdejmij bieliznę, wtedy się przyznasz, gdzie schowałeś pistolet i granat przygotowane do ucieczki. Po tygodniu przesłuchań, głodu i niesamowitego zimna zacząłem mieć majaki – traciłem przytomność. Dopiero po dwóch tygodniach, kiedy mróz osiągnął ponad minus 20 stopni (nawet górnicy nie wychodzili do pracy), w nocy wciągnęli mnie do celi górników, położono do łóżka i przez prawie trzy dni nikt nie był w stanie mnie obudzić”.

Młodociani osadzeni na oddziale karnym mogli – zgodnie z dyrektywami kierownictwa – przebywać tam do chwili okazania wyraźnej poprawy. Do oddziału karnego kierowano:

• jawnie wyrażających niechęć do pracy,
• podburzających i biorących udział w pobiciu przodujących w pracy i więźniów pozytywnych,
• osoby systematycznie uprawiające wrogą propagandę,
• inspiratorów i organizatorów buntów, ucieczek i zbiorowych protestów.

Oprócz wymienionych powyżej kar, należy wspomnieć o stosowanych przez funkcjonariuszy sposobach karania całych cel lub oddziałów za rzeczywiste lub wymyślone uchybienia jednej bądź grupy osób. Równie często jak zbiorową odpowiedzialność, stosowano zasadę dziel i rządź, wynagradzając jednych przywilejami, a w tym samym czasie karząc drugich.

Wspomnienie głodu pojawia się we wszystkich relacjach więźniów osadzonych w Jaworznie. Jednoznacznie negatywnie oceniana jest ilość i kaloryczność dostarczanego pożywienia. Wyżywienie było różnicowane w zależności od miejsca pracy, stosunkowo najlepsze otrzymywali więźniowie górnicy. Typowy jadłospis prezentował się następująco: na śniadanie więźniowie otrzymywali 1/4 czarnego, suchego chleba, który musiał wystarczyć na cały dzień oraz kubek czarnej kawy zbożowej. Na jednodaniowy obiad najczęściej podawano miskę zupy (często z zarobaczonej kaszy, rozgotowanej brukwi lub marchwi) albo sparzoną wrzątkiem kapustę lub flaki niewiadomego pochodzenia. Od czasu do czasu obiady składały się z gotowanej kaszy polewanej gulaszem z dorsza, gotowanego w całości, razem z ościami, kawałkami płetw i oczami. Kolacja składała się zazwyczaj z porcji rzadkiej zupy, czasami jedynie z kawałka chleba i kubka czarnej kawy.

Ratunkiem dla wygłodzonych więźniów mogły być tzw. „wypiski”, przysługujące zwykle raz w miesiącu. Jeżeli więzień posiadał pieniądze, a nie został pozbawiony przez władze więzienia prawa do „wypiski”, mógł kupić w więziennej kantynie 1 kg cebuli, 10 – 20 jajek, 1 kg cukru, 0,5 kg kiełbasy końskiej, 0,5 kg smalcu lub margaryny. Jednakże i te produkty często były zepsute i nie nadawały się do spożycia. Więźniowie nie mogli otrzymywać paczek żywnościowych.

Stosunek kierownictwa więzienia do kwestii wyżywienia więźniów widoczny jest w sprawozdaniu z 1953 roku:

Sytuację więźniów – zwłaszcza w okresie letnim – pogarszał brak wody pitnej. Wodę pito bezpośrednio z kranów, co przyczyniało się do występowania częstych dolegliwości żołądkowych. Permanentne uczucie głodu prowadziło więźniów do podejmowania desperackich kroków:

„Z ubolewaniem patrzyliśmy na tych więźniów, którzy w przemarszu do pracy – droga prowadziła obok kuchni – ukradkiem wyskakiwali z szeregu na śmietnisko kuchenne, zbierając obierki z ziemniaków. Pchali do kieszeni bluzy ile mogli. Strażnicy widzieli, nie mówili nic, natomiast my postanowiliśmy nie dawać im takiej satysfakcji napawania się obrazem przewagi sytego nad głodnym. Wydawało się nam, że nasza moralność nie pozwalała na takie straszne upokorzenia. Naturalnie przyniesione obierzyny zgłodniali piekli na płytach piecyków, które na halach prefabrykacji wykorzystywano do suszenia betonów i zjadali. Naturalnie zapadli na różne choroby żołądkowe, ale to nie powstrzymywało głodnych” – wspominał Wojciech Dąbrowiecki.

Głodowe wyżywienie i niszczące działanie pracy doprowadzało do występowania w jaworznickim więzieniu masowych chorób, najczęściej dawała o sobie znać kurza ślepota. Powodowała u młodocianych problemy z widzeniem do tego stopnia, że cierpiący na nią nie mogli poruszać się po zmroku bez pomocy kolegów.

W jaworznickim więzieniu nauka była jedną z najbardziej nagłaśnianych form pracy z młodocianymi. Więzienne statystyki mówią o 1500 młodocianych przeszkolonych na kursach zawodowych, w tym: 706 z zakresu budownictwa, 214 z górnictwa, 267 ze ślusarstwa, 205 ze stolarstwa, 87 traktorzystów i 21 techników normowania.

W centralnym więzieniu, w Jaworznie działało technikum mechaniczne, zasadnicza szkoła zawodowa, korespondencyjna szkoła średnia i kursy dla więźniów, który nie ukończyli szkoły powszechnej. Wbrew informacjom opublikowanym w „Przeglądzie Więziennictwa” przez naczelnika więzienia Zdzisława Jędrzejewskiego, naukę w technikum ukończyło 8 – 9 absolwentów, a nie 103.

Przykład stosowania wielu form nauki i dokształcania więźniów był bardziej działaniem propagandowym, niż przejawem rzeczywistej troski o stan edukacji więźniów. Zachodziła rzeczywista potrzeba uzupełnienia edukacji więźniów kryminalnych, jednak kierowanie młodzieży gimnazjalnej czy studenckiej na kurs ślusarski czy młodszego rębacza dołowego trudno nazwać dobrodziejstwem.

System edukacji w jaworznickim więzieniu scharakteryzował były więzień Jerzy Pruszyński:

„Powołano na miejscu szkołę, jak ją wówczas nazywano, metalową. Ze szkoły mieli wyjść fachowcy do pracy na wydziale mechanicznym i w ślusarni oraz dozór średni, tj. technicy. (…) Nauka trwała trzy dni w tygodniu. (…) Następne trzy, a czasem cztery dni tygodnia to praca w warsztacie, w ramach tzw. nauki zawodu. (…) Zainteresowanie szkołą stopniowo malało, gdyż z uwagi na olbrzymie zapotrzebowanie rąk do pracy w pobliskich kopalniach oraz przy budowie osiedla mieszkaniowego dla funkcjonariuszy, wielu więźniów zostało tam skierowanych. (…) Rozgłos i propaganda, jaka towarzyszyła powołaniu szkoły metalowej w Jaworznie, a szczególnie technikum, w rzeczywistości dały mierne rezultaty. Świadectwo ukończenia technikum otrzymało aż sześciu więźniów z grupy, która rozpoczęła naukę od klasy drugiej, tj. ci co przed aresztowaniem byli uczniami gimnazjum lub byli po maturze. Prawdopodobnie trzech byłych uczniów technikum, którzy wyszli na wolność, zgłosiło się potem na egzamin końcowy i uzyskało świadectwo ukończenia technikum. Reszta odeszła z tzw. wilczym biletem”.

W odróżnieniu od wielu innych więzień, w Polsce, w Jaworznie większość przypadków zgonów była spowodowana wypadkami przy pracy lub była ich następstwem. Do tej grupy należy zaliczyć osoby zmarłe na wolności – wkrótce po opuszczeniu więzienia – w wyniku poważnych chorób, nabytych w trakcie odbywania kary, niewłaściwie leczonych lub w ogóle nieleczonych, co – w połączeniu z niedożywieniem i pracą ponad siły – doprowadziło do nieodwracalnych zmian w młodych organizmach.

Ustalenie pełnej liczby zgonów w więzieniu dla młodocianych – w trakcie i po odbyciu kary – nie wydaje się możliwe, gdyż stosownymi badaniami należałoby objąć ponad 10.000 więźniów. Zapiski w księgach więziennych są niedokładne i chaotyczne, ponadto powszechnie praktykowano wykreślanie z ewidencji więzienia osób przetransportowanych do szpitala znajdującego się w innym mieście. Próbę oszacowania liczby zgonów, które były wynikiem zaniedbania w leczeniu podjął Mateusz Wyrwich. Ustalił, że w latach 1951 – 1956 zmarło 23 więźniów.

Przypadek pierwszego zgonu w więzieniu miał miejsce już, w 1951 roku, więźnia zabito podczas próby ucieczki. W tym samym roku kolejny więzień zginął przy pracy, w kopalni „Upadowa Feliks”. W 1952 roku, odnotowano już dwa wypadki śmiertelne, natomiast dokumenty nie wspominają o żadnym wypadku śmiertelnym w 1953 roku. Kolejny wypadek śmiertelny również miał miejsce w „Upadowej Feliks”, a więzień zmarł w szpitalu więziennym, w lipcu 1954 roku z powodu utraty zbyt dużej ilości krwi. Największą ilość zgonów zanotowano w 1955 roku. Pierwszy więzień zginął w wyniku wypadku, w kopalni „Kościuszko”. Natomiast 21 marca 1955 roku – w wyniku wybuchu wytwornicy acetylenu zginął Ryszard Karczmarski – opis tego wypadku znany jest z relacji Mieczysława Mieszka:

„(…) Byłem czwartym więźniem – pracownikiem tego ślusarsko-spawalniczego warsztatu. Byłem ślusarzem, razem pracowaliśmy, a w dniu tragicznego wypadku uniknąłem – nie wiem – śmierci czy kalectwa, tylko dlatego, że wcześniej (chyba kilkanaście minut) wyszedłem z warsztatu. (…) Moi koledzy mieli przeprowadzić próbę działania – wykonanej przez siebie ze zbiornika w postaci blaszanej beczki – wytwornicy acetylenu. I wtedy, gdy zajęty byłem prasą, nastąpił potężny wybuch, od którego zatrząsnął się blok. (…) Później dowiedziałem się, że wybuch rzucił Ryśka Karczmarskiego na imadło, w wyniku czego doznał on urazu kręgosłupa. Z dwóch pozostałych uczestników tragedii (nie pamiętam obecnie ich nazwisk) jeden miał poparzoną twarz, drugi został wyrzucony razem z wyrwanymi dwuskrzydłowymi wrotami na zewnątrz warsztatu. Miał uszkodzony słuch”.

Dokumenty więzienne podają, że wybuch miał miejsce o 17.20, a główną przyczyną śmierci było ciężkie zranienie więźnia odłamkami. Po przewiezieniu do szpitala w Jaworznie, Ryszard Karczmarski zmarł na sali operacyjnej o godzinie 21.55.

Okoliczności śmierci Stanisława Barana, zastrzelonego przez strażnika 15 maja 1955 roku, zostały szerzej opisane w artykule dotyczącym buntu w więzieniu. Ostatni zgon osadzonego w Jaworznie miał miejsce, w lipcu 1956 roku. Więzień zmarł prawdopodobnie w wyniku ran odniesionych w wypadku.

Wydarzeniem, które przyczyniło się do likwidacji więzienia dla młodocianych był bunt więźniów, który miał miejsce 15 maja 1955 roku. W niedzielny poranek więzień Stanisław Baran leżał na trawie przy „pasie śmierci”. Więźniom pracującym w kopalniach zezwalał na taką formę odpoczynku więzienny regulamin.

Jerzy Kapuściński – bezpośredni uczestnik wydarzeń – relacjonował: „Koło parowozowni, ok. 3 – 4 metrów od „pasa śmierci” leżał chłopak na ręczniku i opalał się. (…) Za chwilę spostrzegłem, że klawisz wystawił karabin przez okno i mierzy w naszym kierunku. (…). Bez żadnego słowa padł strzał. Spojrzeliśmy na siebie zdziwieni i zaskoczeni oraz na chłopaka, który dziwnie się poruszył. Zobaczyłem, że trafiony został w lewy bok. Klawisz nadal celował w naszym kierunku, wodząc karabinem od jednego do drugiego, a myśmy się przesuwali. Padły następne strzały, dwa lub trzy, bez żadnego słowa”.

Zastrzelenie Stanisława Barana wywołało wściekłość współwięźniów. Obrzucili wieżyczkę węglem znajdującym się przy zajezdni wąskotorówki i usiłowali ją podpalić przy pomocy sienników. Wyrwali szynę kolejki, przerwali nią ogrodzenie z drutu kolczastego i spowodowali zwarcie. Koniec buntu nastąpił około 12.00. Strażnicy i wychowawcy – którzy w obliczu zagrożenia opuścili więzienie – powrócili na swoje miejsca pracy. Po południu i wieczorem zamknięto cele. Rozpoczęto przesłuchania, koncentrując się na odnalezieniu „inspiratorów” buntu. Sporządzono listę osób biorących udział w buncie i jeszcze w maju 61 młodocianych odesłano do więzień w Katowicach i Cieszynie. Zalecono przenieść z jaworznickiego więzienia dalszych 120 więźniów.

Relacje:

Wspomnienia Eugeniusza Zarzyckiego, byłego więźnia Centralnego Więzienia dla Młodocianych w Jaworznie, [w:] K. Szwagrzyk, Jaworzno, Historia więzienia dla młodocianych…, s. 196 – 197.

W relacji Jerzego Kapuścińskiego nie ma mowy o – poprzedzającym strzał – wezwaniu do rozejścia się, o którym pisze Mateusz Wyrwich. Również Eugeniusz Zarzycki twierdzi, że strażnik strzelał bez ostrzeżenia: „(…) Staszek został zastrzelony kilka metrów ode mnie. Mogłem to być ja albo któryś z moich kolegów leżących obok mnie. Nieprawdą jest, że ktoś nas wzywał do rozejścia się przed zastrzeleniem Staszka lub wzywał do odejścia od pasa śmierci przed drutami. Przecież zbliżenie się każdego z nas w pobliże drutów pod tak silnym napięciem już groziło śmiercią, nie mówiąc już o dotknięciu. Przecież wzdłuż pasa drutów było pole śmierci (codziennie idealnie grabione), na którego wejście groziła śmierć od kuli lub od prądu. Każdy z nas o tym wiedział i nikt nigdy na to pole nie wstąpił. Kilku z nas leżało nawet bliżej tego pola niż Staszek. (…) O ile pamiętam to tylko jeden klawisz dostał solidne baty po śmierci Staszka (Kondoszek lub Kondraszek), który straszył nas, że jeśli się nie rozejdziemy to nas wystrzelają jak kaczki. Dzięki kilku odpowiedzialnym chłopakom, którzy zaprowadzili go na bramę administracji, nie został zatłuczony. To go uratowało. Pamiętam, że gdy minął pierwszy szał złości, nienawiści nagromadzonej przez lata, nastąpiło chwilowe opamiętanie i ten moment wykorzystał nasz oddziałowy z nocnej zmiany „Komuny Paryskiej”, który nas nie tylko prosił, ale błagał abyśmy wrócili pod cele na oddział. Pamiętam do dziś jego słowa: „Kochani górnicy wróćcie na oddział, wojsko otacza więzienie, nic nie zrobicie. Zobaczcie z góry jak wojsko szykuje się na was”. Myślę, że jego proste i serdeczne słowa trafiły nam do przekonania”.

Centralne Więzienie dla Młodocianych w Jaworznie przestało istnieć z dniem 31 grudnia 1955 roku. Eksperymentalna jednostka penitencjarna, 1 stycznia 1956 roku, zmieniła nazwę na Centralne Więzienia Jaworzno. Jego krótkotrwałą historię zakończyła decyzja Rady Ministrów – podjęta na wniosek władz lokalnych – o rozwiązaniu więzienia w Jaworznie z dniem 31 sierpnia 1956 roku.

W dniu utworzenia Centralnego Więzienia Jaworzno przebywało w nim jeszcze około 1500 młodocianych więźniów. Moment powstania więzienia pod nową nazwą pozostał dla wielu niezauważony, według nich historia Więzienia dla Młodocianych w Jaworznie kończy się 31 sierpnia 1956 roku, z chwilą podjęcia decyzji o całkowitej likwidacji więzienia. Z prawnego i historycznego punktu widzenia więzienie w Jaworznie stanowiło, w 1956 roku inną jednostkę penitencjarną, jednak trudno odmówić racji byłym więźniom Jaworzna, opuszczającym to miejsce w 1956 roku, którzy twierdzą, że mimo zmian więzienie nadal pozostało więzieniem dla młodocianych.

Wpływ na decyzję o likwidacji więzienia dla młodocianych w Jaworznie miała również jego niefortunna lokalizacja, przy głównej drodze z Katowic do Krakowa, łączącej również dwie sztandarowe budowy planu sześcioletniego: Hutę im. Lenina i Elektrownię Jaworzno II.

Katalizatorem reorganizacji więzienia dla młodocianych w Jaworznie był bunt więźniów z maja 1955 roku. W notatce skierowanej 3 czerwca 1955 roku do Prokuratora Generalnego sugerowano, aby przenieść więźniów biorących udział w buncie (około 120 osób), więźniów niepracujących i nieuczących się oraz zmniejszyć stan ilościowy osadzonych.

We wrześniu 1955 roku, Ministerstwo Sprawy Wewnętrznych, zobowiązało Centralny Zarząd Więziennictwa do:

Jeszcze w październiku 1955 roku dokonano analizy stanu osobowego więźniów i ustalono listę kandydatów do przewiezienia z Jaworzna, do innych więzień. Znaleźli się na niej młodociani z końcówkami wyroków powyżej pięciu lat, recydywiści, jednostki szczególnie zdemoralizowane i niezdolnych do pracy w górnictwie. W Jaworznie mieli pozostać więźniowie antypaństwowi, u których zaszły pozytywne zmiany. Jednocześnie stworzono nowy plan podziału na grupy więźniów młodocianych i przypisanie ich do więzień w Fordonie, Strzelcach Opolskich, Raciborzu, Rawiczu, Grudziądzu, Goleniowie, Sztumie, Sieradzu i Bojanowie (kobiety). Wówczas postanowiono kierować do więzienia w Jaworznie wyłącznie więźniów młodocianych, skazanych za przestępstwa pospolite, z wyrokami do pięciu lat, zdolnych do pracy w górnictwie.

1 stycznia 1956 roku, w nowo zorganizowanym systemie więziennictwa w Polsce, w czterech ośrodkach wytypowanych do pracy z młodocianymi więźniami przebywało:

• Centralne Więzienie w Jaworznie – 1350 więźniów,
• Więzienie w Iławie – 245 więźniów,
• Ośrodek Pracy Kamińsk – 63 więźniów,
• Więzienie w Bojanowie – 210 więźniarek.

W listopadzie 1948 roku, Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego wydało instrukcję o współpracy organów więziennictwa z Urzędami Bezpieczeństwa Publicznego i Milicją Obywatelską przy zwalnianiu więźniów oraz kontroli miejsc ich dalszego pobytu. Tysiące osób zwalnianych z więzień stało się obiektami obserwacji i kontroli UBP i MO. Instrukcja stanowiła:

„Na dwa tygodnie przed upływem terminu zwolnienia każdego więźnia, naczelnicy więzień powiadamiać będą o tym powiatowe, względnie miejskie komendy MO, na terenie których zwolniony zamierza się osiedlić. Niezależnie od tego naczelnicy więzień powiadamiać będą: a) odnośnie więźniów skazanych za przestępstwa antypaństwowe – Urząd Bezpieczeństwa Publicznego, który ostatnio sprawę zwolnionego prowadził oraz Urząd, na terenie którego zamierza się osiedlić”.

Zgodnie z powyższą instrukcją, do końca lat 70., w aktach więziennych dokonywano nowych wpisów, dotyczących miejsca zamieszkania i pracy byłego więźnia. Wobec młodocianych więźniów osadzonych w Jaworznie stosowano szereg represji, do których można zaliczyć m. in.:

• Wcielenie więźniów do wojska, gdzie na podstawie rozkazu nr 008/MON byli kierowani do służby zastępczej. W przypadku osadzonych w jaworznickim więzieniu była to zwykle 26 – 27 miesięczna służba w Górniczych Batalionach Pracy i praca w kopalniach węgla.
• Meldowanie się co kilka dni na posterunku milicji.
• Aresztowanie lub zatrzymywanie przed świętami państwowymi (1 maja, 22 lipca) oraz w związku z bieżącymi wydarzeniami politycznymi i kryminalnymi.
• Ograniczenie dostępu do nauki poprzez utrudnianie powrotu do szkoły lub jej ukończenia.
• Utrudnianie możliwości podjęcia pracy na wolności oraz szykanowanie w zakładach pracy (kierowanie do prac poniżej kwalifikacji, pomijanie przy awansach).
• Ograniczanie możliwości swobodnego poruszania się po kraju, pozbawianie możliwości otrzymania paszportu lub prawa jazdy.
• Inwigilacja w miejscu pracy i zamieszkania.
• Organizowanie prowokacji i dyskredytowanie byłego więźnia.
• Stosowanie odpowiedzialności zbiorowej, szykanowanie rodzin byłych więźniów.
• Zakazywanie byłym więźniom i ich rodzinom osiedlania się w miejscach, w których mieszkali przed aresztowaniem.
• Ograniczenie dostępu do wykonywania niektórych zawodów, zgodnych z kierunkiem studiów, np. adwokata czy sędziego.
• Uniemożliwianie pełnienia przez byłych więźniów funkcji kierowniczych w miejscu pracy.