Dekret z dnia 31 sierpnia 1944 roku o wymiarze kary dla faszystowsko-hitlerowskich zbrodniarzy winnych zabójstw i znęcania się nad ludnością cywilną i jeńcami oraz dla zdrajców Narodu Polskiego

Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego (PKWN) potocznie zwany „sierpniówką”, według założeń nowej władzy, miał być pierwszym aktem prawnym regulującym sprawy związane ze ściganiem i karaniem przestępców wojennych na ziemiach polskich oraz kwestie związane z kolaboracją obywateli polskich z hitlerowskim okupantem. Z punktu widzenia nastrojów społecznych, szybkie i surowe osądzenie zbrodniarzy wojennych i kolaborantów było – w sytuacji trwającej jeszcze wojny – jak najbardziej celowe i wygodne dla PKWN.

Dekret z dnia 12 września 1944 roku o specjalnych sądach karnych dla spraw zbrodniarzy faszystowsko-hitlerowskich

Specjalne sądy karne były nowym rodzajem władzy sądowniczej, nieznanym dotychczas w polskim prawodawstwie. Sądy te orzekały w trzyosobowym składzie: jednego sędziego zawodowego oraz dwóch ławników, stanowiących tzw. czynnik społeczny. Tryb postępowania przed tymi sądami był przyspieszony (doraźny): akt oskarżenia, niewymagający uzasadnienia, winien być wniesiony w ciągu dwóch tygodni od dnia ujęcia podejrzanego, termin rozprawy wyznaczony w ciągu 48 godzin po otrzymaniu aktu oskarżenia, a wyrok ogłoszony natychmiast po naradzie sądu. Wyroki sądów specjalnych były ostateczne i prawomocne.

Dekret z dnia 4 listopada 1944 roku o środkach zabezpieczających w stosunku do zdrajców Narodu

Wedle dekretu obywatele polscy, którzy w czasie okupacji niemieckiej na terenie Generalnego Gubernatorstwa i okręgu białostockiego zadeklarowali przynależność od narodowości niemieckiej i korzystali z tego tytułu z praw i przywilejów, podlegali „przytrzymaniu, umieszczeniu na czas nieoznaczony w miejscu odosobnienia (obozie) i poddaniu przymusowej pracy”. Ponadto majątek „zdrajców Narodu” oraz żyjących z nimi członków rodziny podlegał konfiskacie na rzecz Skarbu Państwa. Zatrzymanie i skierowanie do obozu zarządzał prokurator specjalnego sądu karnego. „Organa bezpieczeństwa publicznego” dokonywały zatrzymania i kierowały do obozów, które miały podlegać kierownikowi Resortu Bezpieczeństwa Publicznego PKWN. W obozach „zdrajcy Narodu” byli poddawani dwóm rodzajom kar: osadzeniu w miejscu odosobnienia na czas nieokreślony i przymusowej pracy.

Ustawa z dnia 6 maja 1945 roku o wyłączeniu ze społeczeństwa polskiego wrogich elementów

Ustawa określała zasady rehabilitacji, czyli przywrócenia bądź nie polskiego obywatelstwa Polakom, którzy w czasie wojny znaleźli się na niemieckiej liście narodowościowej. Blisko 2,5 mln ludności, zamieszkującej państwo polskie w powojennych granicach, stanowili volksdeutsche. Kara umieszczenia w obozie utrzymana została w stosunku do osób, które nie poddały się procesowi rehabilitacji lub, których wnioski zostały odrzucone. W razie odrzucenia wniosku sąd grodzki postanawiał o umieszczeniu wnioskodawcy na czas nieoznaczony w miejscu odosobnienia (obozie), poddaniu go przymusowej pracy, utracie za zawsze praw publicznych oraz obywatelskich praw honorowych, a także przepadku całego mienia.

Dekret z dnia 28 czerwca 1946 roku o odpowiedzialności karnej za odstępstwo od narodowości w czasie wojny 1939-1945

Dekret stanowił kolejną próbę ujednolicenia ustawodawstwa karnego w sprawach odnoszących się do „zdrajców narodu” i „odstępstw od narodowości”. Na 31 października 1947 roku ustalono datę końcową wnoszenia aktów oskarżenia z powyższego dekretu przeciwko volksdeutschom osadzonym w obozach. W poprawce z marca 1947 roku znalazły się zapisy umożliwiające zwolnienie z obozu, jednak w praktyce stały się martwym przepisem. Wykonanie przepisów utrudniało Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego, które nie było zainteresowane pozbywaniem się darmowej siły roboczej. Ostatecznie dopiero ustawa z 20 lipca 1950 roku zniosła sankcje i ograniczenia w stosunku do obywateli, którzy zgłosili swą przynależność do narodowości niemieckiej.

Dekret z dnia 13 września 1946 roku o wyłączeniu ze społeczeństwa polskiego osób narodowości niemieckiej

Na jego mocy obywatelstwa polskiego pozbawiano osoby pełnoletnie, które swym zachowaniem wykazywały niemiecką odrębność narodową. Osoby te – jako bezpaństwowcy – były wysiedlane z terytorium Polski, a ich majątek przepadał na rzecz Skarbu Państwa. Dochodzenia w sprawach o pozbawienie obywatelstwa prowadziły Urzędy Bezpieczeństwa Publicznego. Dekret utracił moc obowiązującą z końcem 1950 roku.

Dekret z dnia 16 listopada 1945 roku o utworzeniu i zakresie działania Komisji Specjalnej do Walki z Nadużyciami i Szkodnictwem Gospodarczym

16 listopada 1945 roku, na formalny wniosek Komisji Centralnej Związków Zawodowych powołano dekretem Komisję Specjalną do Walki z Nadużyciami i Szkodnictwem Gospodarczym. Na mocy tego dekretu wyłączono spod sądownictwa powszechnego wiele przestępstw gospodarczych, takich jak: grabież mienia publicznego, korupcję, spekulację czy szabrownictwo.

Charakterystyczną cechą kompetencji komisji było powierzenie jej wielu uprawnień zarezerwowanych dotychczas tylko dla organów śledczych czy sądowniczych, mimo że jej członkowie nie rekrutowali się z zawodowej kadry sędziowskiej i prokuratorskiej. Dekret przewidywał skierowanie sprawcy na 2 lata pracy przymusowej bez postępowania sądowego. Postanowienia komisji były ostateczne, nie było od nich odwołania.

Dekret o zmianie dekretu z dnia 16 listopada 1945 roku o utworzeniu i zakresie działania Komisji Specjalnej wydany 14 maja 1946 roku wprowadził jako pierwszy pojęcie „obóz pracy”. Do obozu pracy komisja mogła na 2 lata skierować sprawcę, „jeżeli jego działanie pozostaje w związku ze wstrętem do pracy albo stwarza niebezpieczeństwo nadużyć lub dopuszczania się szkodnictwa gospodarczego”. Do radzieckich wzorców komisję upodobniał fakt, że postępowanie „dotyczące skierowania sprawcy do obozu pracy toczyło się bez udziału obrońcy”.

Etap I: październik 1944 – październik 1945

Lata 1944-1945 to czas chaosu organizacyjnego. Departament Więziennictwa próbował zapanować nad niekontrolowanym rozprzestrzenianiem się tzw. dzikich obozów pracy – jak określała je centrala. Wedle oficjalnej terminologii Departamentu Więziennictwa w obozach pracy mieli być osadzani volksdeutsche, Niemcy i jeńcy wojenni, którzy w czasie wojny występowali lub mogli występować przeciwko „Narodowi Polskiemu”, sprzyjać niemieckiemu okupantowi lub służyć w jednostkach wojskowych lub paramilitarnych. Obóz pracy miał być dla nich miejscem odkupienia win, a dla państwa źródłem darmowej siły roboczej. W rzeczywistości do obozów pracy kierowano masowo ludność cywilną, w tym dzieci, kobiety i starców. Ludność polską (w tym tzw. antypaństwowców), niemiecką, autochtoniczną i jeńców umieszczano w tych samych obozach. Powszechne było osadzanie bez sankcji prokuratorskiej, czyli bez wiedzy i zgody organów wymiaru sprawiedliwości.

Etap II: październik 1945 – 1947

Utworzenie w październiku 1945 roku OZPW otworzyło nowy etap w historii obozów. Struktury obozowe uległy stabilizacji, a same obozy dynamicznie się rozwijały dzięki wzrostowi liczby więźniów. Walka komunistów o władzę w kraju, a w szczególności aresztowania działaczy opozycji niepodległościowej przed referendum w 1946 roku i wyborami, w 1947 roku zapełniły więzienia i obozy. Od stycznia do kwietnia 1946 roku liczba osadzonych w obozach MBP wzrosła o 15%.

Potrzeba zapewnienia dużej ilości taniej siły roboczej do pracy w górnictwie, odbudowy miast i prac polowych – wymagająca szybkiego zorganizowania miejsc odosobnienia – skłoniła MBP do wykorzystania istniejącej infrastruktury po hitlerowskich obozach koncentracyjnych, jak Auschwitz czy Neu Dachs. Ostatecznie obozy pracy skoncentrowano w trzech regionach, na linii północ – południe: Górny Śląsk – Polska Centralna – Pomorze i Kujawy.

Stworzony system obozowy stawał się coraz bardziej niewydolny ekonomicznie. Pogłębiał się chaos kompetencyjny – obozy pracy funkcjonowały w trzech różnych porządkach organizacyjnych: struktur pionowych resortu bezpieczeństwa publicznego, struktur terenowych (centralne obozy pracy) i struktur pośrednich (działy pracy obozów podporządkowane OZPW). Koniec etapu drugiego zbiega się z tragicznymi wydarzeniami związanymi z akcją Wisła, przesiedleniami ludności ukraińskiej i Łemków na ziemie odzyskane i „bitwą o handel”.

Etap III: 1948 – 1950/51

Mimo stosowania terroru powszechnego przez totalitarne państwo, obozy pracy wyludniały się. Na przełomie lat 40. i 50. rozpoczęto prowadzić proces repatriacji jeńców wojennych, zakończono tzw. weryfikację i rehabilitację ludności autochtonicznej oraz wysiedlenia większości niemieckiej ludności cywilnej z terytorium Polski. W kontekście doświadczeń drugiej wojny światowej nazwa „obóz pracy” stała się dla nowego państwa niewygodna, zwłaszcza na forum międzynarodowym.

Wrogowie władzy ludowej byli osadzani w – powstałych w miejsce zlikwidowanych obozów pracy – jednostkach penitencjarnych, przykładowo w Centralnym Więzieniu dla Młodocianych w Jaworznie. Mogli zostać skierowani do batalionów górniczych lub budowlanych Wojska Polskiego. Ostatnie obozy pracy MBP zlikwidowano w latach 1949 – 1950/1951. Były to obozy: Jaworzno, Leszno – Gronowo, Milęcin, Potulice i Sikawa.

Infrastruktura obozu

Obóz początkowo składał się z 14 drewnianych baraków mieszkalnych dla więźniów, kuchni, szpitala, warsztatów, magazynów oraz murowanej łaźni i odwszalni. Przy bramie obozu znajdowała się wartownia, około 150 m na południe od obozu znajdowały się drewniane koszary SS, w których zakwaterowano strażników. Obok koszar usytuowany był piętrowy, murowany budynek – wzniesiony przez Niemców – który przeznaczono na willę komendanta obozu.

Obóz wewnętrzny, w którym znajdowały się baraki więzienne, w czasach Centralnego Obozu Pracy zmienił się nieznacznie w stosunku do czasów okupacji niemieckiej. Natomiast znacznie rozbudowano obóz zewnętrzny, wznoszono tam nowe baraki z przeznaczeniem na warsztaty, w których mieli pracować więźniowie. Rozbudowę obozu potwierdza raport Międzynarodowego Czerwonego Krzyża z 1947 roku, który informuje o 24 dużych barakach.

Teren obozu zabezpieczało – będące pod napięciem – ogrodzenie z drutu kolczastego, które wzniesiono w 1943 roku. Przed nim znajdowało „pole śmierci”, czyli pas starannie grabionego piasku, na który wejście groziło zastrzeleniem przez strażnika.

Wewnątrz obóz został podzielony drutem kolczastym na strefy, w których przetrzymywano określone grupy więźniów: polskich więźniów karnych skazanych wyrokiem, internowanych Volksdeutschów (kobiety i mężczyzn), jeńców – żołnierzy i podoficerów, jeńców – oficerów, jeńców z Waffen SS o szczególnie ostrym rygorze.

Podobóz w Chrustach

Obóz w Chrustach utworzono wykorzystując budynki wybudowane przed wojną przez Jaworznickie Komunalne Kopalnie Węgla S.A. oraz baraki i ogrodzenie z drutu kolczastego wybudowane przez Niemców w 1943 roku. Po utworzeniu COP Jaworzno obóz w Chrustach został jego filią, mógł pomieścić 450 osób. Składał się z dwóch części – przedzielonych dwoma domami, z których nie udało się wysiedlić mieszkańców – stąd był obozem wpół otwartym./p>

W lutym 1946 roku, Komisja Specjalna do Walki z Nadużyciami i Szkodnictwem Gospodarczym postanowiła utworzyć obóz dla osób skazanych przez Komisję. W okólniku O współpracy organów bezpieczeństwa publicznego z organami Komisji Specjalnej do Walki z Nadużyciami i Szkodnictwem Gospodarczym polecono komendantowi COP Jaworzno wydzielić podobóz Chrusty dla osób osadzonych na mocy decyzji Komisji Specjalnej. Naczelnikiem obozu został kapitan Marian Kantor.

Według Romana Zambrowskiego, przewodniczącego Komisji Specjalnej, obóz w Chrustach miał się wzorować na obozach w ZSRR. Zambrowski pisał, że „każdy opuszczający obóz pracy winien mieć wdzięczność dla Komisji”. Ponadto obóz powinien uczynić z więźnia „jednostkę lojalną i chętną do pracy nad dalszym utrwalaniem i udoskonalaniem praktycznych idei demokracji ludowej”. Oprócz ukształtowania ideologicznego obóz miał zapewnić uwięzionym pracę zorganizowaną w sposób celowy oraz wykształcenie zawodowe.

W myśl instrukcji regulującej organizację obozów pracy Komisji Specjalnej:

„Więzień nie może być zatrudniony przy pracach umożliwiających poznanie tajemnicy służbowej, komunikowania się ze światem, w razie cięższych przewinień naczelnik obozu po ukaraniu w ramach swoich kompetencji, przedkłada wniosek do Komisji Specjalnej, więzień może mieć depozyt do 1 tysiąca złotych, dysponować nim może miesięcznie w granicach 250 złotych. Widzenie raz w miesiącu, 15-30 minut, uzależnione od zgody Naczelnika obozu, raz w miesiącu prawo do otrzymania paczki odzieżowej i ze środkami higienicznymi, dwa razy w miesiącu prawo do paczki żywnościowej do 3 kilogramów”.

Pierwsze osoby przybyły do obozu 26 kwietnia 1946 roku. W następnych miesiącach liczba osadzonych sukcesywnie wzrastała.

Więźniowie pracowali w trzech brygadach na terenie COP Jaworzno oraz przy pracach porządkowych w Chrustach. Mimo początkowych konfliktów z więźniami, z COP Jaworzno osadzeni w Chrustach pracowali przy budowie obozu i chętnie przekraczali normy, co wynikało z możliwości uzyskania wcześniejszego zwolnienia, z obozu. Przedterminowo zwolniono z obozu: w sierpniu 1946 roku – 23 więźniów, we wrześniu i październiku po 42 osoby, w listopadzie – 12 osób. Pod koniec istnienia obozu zaczęło brakować pracy dla wszystkich więźniów. W listopadzie 1946 roku, pracowało jedynie 100-170 osób, a od 19 listopada 1946 roku nie wychodzono do pracy.

Wyżywienie więźniów składało się z 400 g chleba, 2 porcji kawy i wodnistej zupy na obiad. Braki w wyżywieniu uzupełniano dzięki paczkom, które – w sposób nielegalny – otrzymywano z zewnątrz. Wizytujący obóz przewodniczący delegatury krakowskiej Michał Trembałowicz twierdził, że w obozie panuje zbytnie rozluźnienie. W raporcie pisał: „Rodziny niektórych więźniów osiedliły się w Jaworznie. Zauważono, że w miejscu, w którym więźniowie pracują przy niwelacji terenu (…) zakopuje ktoś w piasku lub w inny sposób ukrywa konserwy, które więźniowie później znajdują”. Z jego inicjatywy zwolniono czterech strażników za ułatwianie więźniom kontaktów ze światem zewnętrznym. Sugerował także zmianę naczelnika obozu, do czego jednak nie doszło.

W listopadzie 1946 roku, Komisja Specjalna zdecydowała o przeniesieniu obozu do Mielęcina, gdzie przetransportowano 391 więźniów – w tym 20 kobiet – osadzonych do tej pory w Chrustach. Po likwidacji obozu Komisji Specjalnej do obozu w Chrustach kierowano niezdolnych do pracy więźniów COP Jaworzno.

Podobóz w Libiążu

Podobóz w Libiążu został wybudowany w czasach okupacji hitlerowskiej jako podobóz KL Auschwitz o nazwie Janinagrube. W 1945 roku, przejął go COP Jaworzno. Funkcjonował do listopada 1947 roku. Początkowo przebywały w nim więźniarki. Po epidemii tyfusu plamistego na przełomie września i października 1945 r. został chwilowo zamknięty. Następnie przetrzymywano w nim mężczyzn. Przebywało w nim od 40 do 60 więźniów. W styczniu 1948 roku – decyzją komendanta COP został ponownie uruchomiony i rozbudowany. Składał się z trzech murowanych budynków i kilku baraków mieszkalnych dla więźniów. Osadzono w nim więźniów, którzy pracowali w kopalni „Janina”.

Podobóz ukraiński

W okresie II wojny światowej nie udało się rozwiązać problemu stosunków polsko – ukraińskich. Przeciwnie, tragiczne wydarzenia z lat 1943 – 1944 pogłębiły wzajemną wrogość. Również komuniści, zajęci walką z legalną opozycją, podziemiem zbrojnym i różnymi formami oporu społecznego nie przykładali znaczenia do rozwiązania kwestii ukraińskiej. Na kolejny krok – po wysiedleniu ludności ukraińskiej do Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej w latach 1944 – 1945 – komuniści zdecydowali się po rozbiciu legalnej opozycji i osłabieniu podziemia. Śmierć generała Karola Świerczewskiego pod Baligrodem stała się pretekstem do rozprawy z UPA. 29 marca 1947 roku, Biuro Polityczne KC PPR podjęło decyzję o przesiedleniu ludności ukraińskiej na Ziemie Odzyskane w ramach akcji „Wisła”. Zalecano osiedlać ją „nie tworząc zwartych grup”, co wskazuje na cel podjętych działań – oprócz ostatecznego rozbicia UPA – dążono do dezintegracji i asymilacji społeczności ukraińskiej.

23 kwietnia 1947 roku, Biuro Polityczne KC PPR podjęło decyzję o utworzeniu w COP Jaworzno „obozu przejściowego” dla „podejrzanych Ukraińców”. Pierwszy transport ludności ukraińskiej dotarł do Jaworzna 9 maja 1947 roku. W obozie osadzano aresztowanych pod – często fikcyjnym – zarzutem współpracy z UPA oraz osoby wyselekcjonowane z transportów deportacyjnych w punkcie filtracyjnym, w Oświęcimiu. Do COP kierowano także osoby nielegalnie powracające w rodzinne strony oraz przedstawicieli inteligencji, w tym duchownych. Przez podobóz ukraiński przeszło 3871 więźniów pochodzenia ukraińskiego i łemkowskiego, z których 161 zmarło.

Wbrew niektórym opiniom nie powstał odrębny obóz dla Ukraińców. Osadzano ich w wydzielonej części COP, obejmującej baraki od 8 do 15, które oddzielone były od pozostałej części obozu ogrodzeniem z drutu kolczastego. Kobiety osadzono w barakach 8 – 9, a mężczyzn w barakach 10 – 14. Były one oddzielone od siebie drutem kolczastym, podobnie jak od baraku numer 15, w którym prowadzono przesłuchania. Obok baraku 14 wzniesiono dodatkową wieżyczkę strażniczą.

Wysoka śmiertelność była spowodowana skandalicznym warunkami higienicznymi, złym wyżywieniem oraz torturami fizycznymi i psychicznymi stosowanymi przez żołnierzy KBW i oficerów MBP wchodzących w skład Specjalnej Grupy Śledczej MBP, która działała na terenie obozu. Więźniów bito, stosowano elektrowstrząsy, wbijanie szpilek oraz tzw. „pal Andersa”, czyli sadzenie więźnia na nodze odwróconego stołka.

W wyniku prowadzonego śledztwa, 547 osób z aktami oskarżenia skierowano do więzienia w Krakowie. Pomimo okrutnych metod śledztwa, u pozostałych osadzonych nie wykryto związków z podziemiem. Już we wrześniu 1947 roku gotowych było ponad dwa tysiące postanowień o umorzeniu postępowania i zwolnieniu z podejrzanych. Jednak jeszcze blisko rok większość przetrzymywano w obozie. Dopiero w końcu grudnia 1947 roku rozpoczęto zwalnianie osadzonych. Specjalnymi transportami – pod nadzorem żołnierzy KBW – przewożono ich na Ziemie Odzyskane, gdzie wysiedlono ich rodziny. Do marca 1948 roku zwolniono ponad 3.000 osób. Zwalnianie pozostałych więźniów trwało kolejny rok. Ostatnia grupa osadzonych – złożona z księży greckokatolickich – wyszła na wolność 8 marca 1948 roku.

Więźniowie funkcyjni

Podobnie jak w niemieckich obozach koncentracyjnych, tak i w COP Jaworzno istniała funkcja kapo, w jaworznickim obozie nazywano ich gońcami lub blokowymi. Jako kadra pomocnicza funkcjonariuszy obozowych, nie musieli pracować fizycznie i dostawali lepsze jedzenie. Aby nie stracić uprzywilejowanej pozycji, pieczołowicie wypełniali polecenia personelu, przez co większość z nich cieszyła się złą opinią. Fizycznie i psychicznie znęcali się nad współwięźniami:

„Bicie przybyłych zaczynało się pod prysznicem – pisze Piotr Madajczyk – według relacji, stosowane były karne ćwiczenia fizyczne, tortury prądem, osadzenie w bunkrach z wodą (Wasserzellen) lub – podczas wysokich mrozów – przy otwartym oknie. (…) Odbywały się trwające godzinami apele w deszczu, więźniów bito na śmierć, a bezpośrednią władzę sprawowali znani z lat wcześniejszych kapo”.

Znęcanie się nad więźniami

Funkcjonariusze znęcali się nad uwięzionymi w obozie. Za najdrobniejsze przewinienia bito i osadzano w karcerze wypełnionym wodą i tłuczonym szkłem. Nocami wyprowadzano więźniów na dwór i przetrzymywano na mrozie. Polecano im również kłaść się na podłodze, a współwięźniom skakać ze stołka na ich plecy. Więźniów zmuszano do wykonywania żabek, aż do całkowitej utraty sił. Ulubioną rozrywką strażników była tzw. „pokazówka”. Strażnicy stawiali naprzeciw siebie Ukraińców i Niemców i rozkazywali im walczyć ze sobą na śmierć i życie.

Szczególnie złą sławę zyskał zastępca komendanta obozu Iwan Mordasow, który „kiedy się upił, lubił sobie postrzelać (…) do ruchomych obiektów. Kazał biegać ludziom i celował do nich. Lubił też gwałcić”.

Kobiety i dzieci w COP Jaworzno

W COP Jaworzno więziono również kobiety i dzieci. Były to Niemki lub kobiety uznane za volksdeutschki. W lecie 1945 roku, kobiety stanowiły 2/3 więźniów, w lipcu przybyła do obozu grupa 585 volksdeutschek. Później ta proporcja uległa zmniejszeniu. Dzieci trafiały do obozu wraz z matkami lub rodziły się w obozie. W obozie na świat przyszło łącznie 25 dzieci, przykładowo 19 czerwca 1946 roku zanotowano w księdze obozowej informację o narodzinach dziecka. Dane za rok 1946 obejmują dzieci do lat 13, natomiast dane za lata 1947 – 1948 obejmują dzieci do lat 17. W 1948 roku, repatriowano dzieci z matkami do niemieckich stref okupacyjnych. Transport organizował Państwowy Urząd Repatriacyjny w Głubczycach i Polski Czerwony Krzyż.

Zwalnianie Volksdeutschów z obozu

W 1946 roku, rozpoczął się proces zwalniania volksdeutschów z obozu. Osoby, których wnioski o rehabilitację zostały odrzucone wywożono do Niemiec. W styczniu 1946 roku, z obozu w Jaworznie wysłano transport 1100 volksdeutschów z Generalnego Gubernatorstwa oraz posiadaczy II grupy Volkslisty z terenów włączonych do III Rzeszy. W transporcie skierowanym do radzieckiej strefy okupacyjnej Niemiec znalazły się osoby niemówiące w ogóle po niemiecku.

W styczniu 1947 roku, wydano Instrukcję o trybie postępowania w sprawie volksdeutschów, która przewidywała, że w pierwszej kolejności należy zbadać akta volksdeutschów osadzonych w obozie, a ich sprawy traktować, jako pilne. Sprawy umorzone i zawieszone zostały przesłane do UBP, które działały niezwykle opieszale. Jeżeli wymiar kary pokrywał się z czasem spędzonym w areszcie śledczy, to dany volksdeutsch był zwalniany z obozu. Jeżeli kara była wyższa, trafiał do aresztu śledczego i oczekiwał na sprawę w sądzie. Jeśli deklarował przynależność do narodu niemieckiego to sprawa trafiała do UBP, który kierował do starostwa wniosek o pozbawienie obywatelstwa. Gdy pozbawienie obywatelstwa zostało orzeczone, Niemca kierowano do Państwowego Urzędu Repatriacyjnego, który wysyłał go do radzieckiej strefy okupacyjnej w Niemczech. Wydalenie z granic państwa polskiego wszystkich, którzy zadeklarowali przynależność do narodu niemieckiego miało nastąpić do 31 grudnia 1948 roku.

W jaworznickim obozie, w 1948 roku przebywało wciąż 373 volksdeutschów pozostających do dyspozycji prokuratury, w których sprawach nie wpłynął jeszcze akt oskarżenia. Z dumą informowano, że nie było tam już volksdeutschów bez nakazu aresztowania.

Reakcja ludności polskiej na zwalnianie volksdeutchów

Zwalnianie nawet niewielkich grup volksdeutschów z obozu spotykało się, z negatywną reakcją społeczeństwa, głównie mieszkańców województwa krakowskiego. Takich protestów nie obserwowano na Górnym Śląsku, gdzie sytuacja narodowościowa kształtowała się zupełnie inaczej. Wśród społeczności województwa krakowskiego zachodziła obawa, że volksdeutsche wrócą do swoich majątków. Na dotkniętych bezrobociem terenach przemysłowych zweryfikowani volksdeutsche mogli stanowić konkurencję na rynku pracy.

Na zebraniu PPR w Trzebini, w maju 1945 roku wyrażono oburzenie z powodu masowego zwalniania „Volksdeutscherów wszystkich kategorii z obozu pracy w Jaworznie”. Aktyw partyjny podkreślał, że volksdeutsche – w Trzebini było ich 600 na 3500 mieszkańców – odegrali szczególną rolę w wysyłkach ludności polskiej do obozów śmierci, przyczyniali się do skrajnego wyzysku ludności polskiej. Nazywani byli „najwierniejszym narzędziem Niemców przy gnębieniu narodu polskiego. O atmosferze wokół więźniów jaworznickiego obozu świadczy – z pewnością nieco przesadzona – opinia strażnika, że więźniowie nie próbowali uciekać, gdyż „(…) okoliczni mieszkańcy lepiej ich pilnowali niż strażnicy. Jakby któryś chciał uciec, zaraz by go ludzie rozszarpali”.

Wojewoda krakowski powołując się na to, że zwalnianie volksdeutschów powoduje w powiecie chrzanowskim ferment i niezadowolenie wśród ludności polskiej. Wnosił o zmianę przepisów, aby nie traktować powiatów: chrzanowskiego, wadowickiego, żywieckiego i bialskiego, jako terenów, gdzie istniał przymus wpisu na Volkslistę i stosować surowsze przepisy dekretu PKWN z 4 listopada 1944 roku.

Warunki higieniczno-sanitarne

Brak środków medycznych i higienicznych, niedożywienie i ciężka praca powodowały wysoką zachorowalność oraz wybuchy epidemii w obozie. W 1945 roku, do obozu kierowano ludzi chorych, co dodatkowo pogarszało sytuację zdrowotną uwięzionych. W wyniku epidemii tyfusu plamistego i duru brzusznego, w 1945 roku zmarło 972 więźniów. Dopiero w 1947 roku zaczęto szczepić więźniów przeciwko tyfusowi i durowi.

W COP powszechnie występowały róża, czerwonka i choroby weneryczne. Do ich roznoszenia przyczyniały się wszechobecne wszy. Więźniowie najczęściej chorowali na gruźlicę, którą leczono jedynie objawowo – środkami przeciwbólowymi, przeciwgorączkowymi i wapnem, o ile wystarczyło lekarstw. Złe wyżywienie powodowało spadek odporności oraz prowadziło do choroby głodowej, która kończyła się śmiercią.

Zdrowotność więźniów w COP była gorsza niż w innych obozach, gdyż tu odsyłano wszystkich więźniów niezdolnych do pracy. Po rozpoczęciu repatriacji jeńców wojennych liczba osób chorych w COP, w ciągu 1948 roku uległa podwojeniu. Szczególnie trudne warunki panowały w podobozie, w Chrustach:

„W obozie tym skoncentrowanych jest kilkuset jeńców wycofanych z pracy z powodu inwalidztwa, kalectwa lub zachorowania na gruźlicę. Chorzy ci poza tym, że są ciężarem do Skarbu Państwa, stanowić mogą siedlisko zarazy, mogącej się rozprzestrzenić na cały obóz Jaworzno. W pobliżu baraków jenieckich, w których przebywają chorzy, znajdują się baraki z kobietami i dziećmi (VD, których sprawy nie są zdecydowane)”.

Wyżywienie

W 1945 roku, zaopatrzenie obozu w żywność było dramatycznie niewystarczające. Wpływała na to ogólna niewydolność rynku żywnościowego w powojennej Polsce. Z raportu z 25 maja 1945 roku wynika, że COP otrzymał jedynie 30% aprowizacji względem potrzeb. Nie pomagały apele kierowane do WUBP w Katowicach i Krakowie. Sytuacja była tak zła, że głód panował także wśród załogi. Efektem były dezercje wśród funkcjonariuszy. Raport z czerwca 1945 roku podaje, że zdezerterowało 5 strażników.

Więźniowie otrzymywali głodowe racje żywnościowe. Inspektorzy kontrolujący obóz stwierdzili, że „na śniadanie otrzymali herbatę z ziół i 20 dag chleba, na obiad zupa, która według zeznań kierownika kuchni zawierała mięso, mąkę, kaszę, ziemniaki, buraki, marchew, sól”. Faktycznie zupa składała się z wody, niewielkiej ilości zepsutej kaszy i zgniłych warzyw, bez jakiegokolwiek dodatku mięsa.

W kolejnych latach stan aprowizacji obozu nieco się poprawił. W sprawozdaniu delegatów MCK z 1947 roku można przeczytać:

„Zgodnie z wypowiedziami kompetentnych polskich urzędników jeńcy otrzymywali dziennie 3.000 kcal. Niemcy twierdzili, że otrzymywali nie więcej niż 2.000 kcal. Chorzy nie otrzymywali dodatkowego pożywienia. Niemieccy lekarze byliby zadowoleni, gdyby otrzymywali dodatkowe produkty, jak: grysik, płatki owsiane (…). Dzienne racje jeńców powinny być takie same, jak pracujących w kopalniach: 600 g czarnego chleba, pól litra zupy, 7 g cukru, 10 g tłuszczu (prawdopodobnie roślinnego) i na zmianę kartofle, mleko, fasolę. Kawę rzadko”.

Dopiero w połowie 1948 roku osiągnięto normę wyżywienia przekraczającą 3000 kcal. Więźniowie otrzymywali 700 g chleba, 30 g cukru, raz w tygodniu 300 g ryby i pół litra zupy. Jeńcy SS otrzymywali mniejsze racje żywnościowe niż pozostali – 500 g chleb i nie dawano im cukru. Pod koniec 1948 roku więźniowie zaczęli otrzymywać wynagrodzenie za pracę, więc mogli nabyć dodatkową żywność, ale w niewielkim zakresie.

Odzież

Równie źle, jak z wyżywieniem przedstawiała się sytuacja, z odzieżą dla więźniów. Mimo stosownych umów z Centralnym Zarządem Przemysłu Węglowego, która zobowiązywała kopalnie do dostarczania odzieży roboczej, więźniowie pracowali w swoich ubraniach. Szczególnie dotkliwie odczuwali to więźniowie pracujący na zawodnionych pokładach, bez gumowców i gumowych narzutek. Ciężkie warunki pracy prowadziły do szybkiego niszczenia odzieży i obuwia.

Odzież więźniów była oznaczona – wymalowanymi olejną farbą – literami „N” lud „JW”. Na przełomie 1947 i 1948 roku sytuacja uległa nieznacznej poprawie dzięki pomocy z UNNRA i MCK oraz paczkom od rodzin. Administracja obozowa poczyniła skromne zakupy, głównie drewniaków.

Szpital obozowy

Na terenie COP Jaworzno ciągle funkcjonował poniemiecki szpital, któremu szefował dr Mieczysław Miklaszewski. W szpitalu pracowało 8 lekarzy (w tym 4 więźniów), 5 felczerów (w tym 1 więzień) i 5 sanitariuszy (w tym 3 więźniów). Szpital był podzielony na trzy oddziały: dwa o profilu internistyczno-chirurgicznym i jeden zakaźny. W szpitalu znajdowało się 337 łóżek.

Szpital dysponował zdekompletowanym sprzętem pozostałym po obozie niemieckim. Brakowało autoklawów, ciśnieniomierzy i mikroskopów, środków opatrunkowych i lekarstw. Oddział zakaźny nie dysponował aparaturą rentgenowską. W wyjątkowych przypadkach władze obozowe zezwalały na transport chorego do szpitala w Jaworznie. Jedna z więźniarek opisuje sytuację z przełomu 1945 i 1946 roku: „Lekarze dysponowali tylko narkozą dla dziesięciu pacjentów miesięcznie. Kiedy zapasy się skończyły, operowano bez znieczulenia. Lekarze nie mieli igieł, nici, ani żadnych materiałów opatrunkowych. Opatrunki robiono za pomocą papieru toaletowego. Wszystko to było tak okrutne”.

Praca więźniów na terenie obozu

Więźniowie COP pracowali również w warsztatach obozu, gdzie produkowali buty, pasy, kożuchy i mundury na potrzeby Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego. Niewielka liczba cieśli i murarzy pracowała przy rozbudowie elektrowni Jaworzno II. Więźniów zatrudniano jako służących, szoferów i ogrodników u funkcjonariuszy UBP, jednak tego procederu zakazało MBP zarządzeniem z 28 czerwca 1948 roku.

COP prowadził warsztat krawiecki, stolarski, blacharski, rymarski i szewski. W warsztatach naprawiano odzież i obuwie więźniów oraz produkowano na sprzedaż. Obroty warsztatów rosły z roku na rok.

Warsztat krawiecki posiadał 400 maszyn do szycia. Pracowało na nim na dwie zmiany około 3.000 osób. Mogły one uszyć dziennie 4000 mundurów. W warsztacie stolarskim pracowało 150 więźniów, którzy wyprodukowali m. in. 30 wagonów mebli dla funkcjonariuszy MBP i wojskowych mieszkających w Legionowie. Do lutego 1948 roku warsztat rymarski wykonał 861 teczek, 615 kopertówek, 3.300 raportówek. W tym samym czasie warsztat szewski wykonał 13.000 par butów filcowych. W warsztatach nie przestrzegano zasad bezpieczeństwa pracy:

„„W zakładzie stolarskim (…) prace polegające na polerowaniu musiały być wykonane etanolem, który był skażony metanolem. Nie było ochronnych aparatów tlenowych i masek ochronnych. Jeśli ktoś tracił wzrok lub nie mógł pracować, wówczas był wymieniany. (…) Nie przedsięwzięto żadnych środków ochrony pracy, nie było odsysaczy pyłu ani ochrony słuchu przy maszynach”.

W 1948 roku, narodził się pomysł, aby w oparciu o istniejące warsztaty utworzyć, w COP warsztaty produkujące na skalę masową. W tym celu od czerwca 1948 do lipca 1950 roku organizowano szkolenia zawodowe dla 85 stolarzy, 91 murarzy, 12 elektrotechników i 7 hydraulików.